Турецкая лексика произведений Алишера Навои – источник обогащения узбекского языка

Аннотация

Currently, there is a rapid process of globalization in all spheres of social life, including in the field of national languages and mercilessly endangers the leveling of national cultures and values. In such conditions, each nation should take care of the future of its language and strive to preserve the social function of the language. Otherwise, in the near future, both the language (the culture) and the nation itself will lose their national identity and even existence. Language is the key to all scientific and technological progress. To this end, we must collect the vocabulary of all the works of the classical period, starting with “Divan Lugati-t-Turk” (an essay in Turkic vocabulary) by Mahmud Kashgari to the present, create a text corpus of the Uzbek language, create concordant vocabulary works. At the next stage, comes collecting all borrowings in the language, classifying them according to European languages and, if possible, replacing them with an equivalent in the Uzbek language or with an analogue from the Turkic languages. The words of Arabic and Persian origin are widely used in the Uzbek language from many times, being an integral part of it. It is better to replace them if there are suitable equivalents in the Uzbek language. In Uzbek language, the full-blooded norm of the term of creation does not yet exist. In this area, it is necessary to study the experience of highly developed countries and develop a promising program for the term of the Uzbek language. It is necessary to collect all the dictionaries of the Turkic languages that are currently developed and to use their experience in order to improve the Uzbek language. Alisher Navoi is the founder of the modern Uzbek language and the author of the largest collected works in the Uzbek language. For this reason, it is necessary, first of all, to develop concordances of his works and create a complete author's dictionary of his w orks. Keywords and expressions: national identity, linguistic wealth, Turkic dictionaries, concordance, foreign borrowing, borrowing from the Arabic and Persian languages, norms of the term of creation, the Turkic vocabulary of the works of Alisher Navoi. Дунёда фақат ўзининг миллий ўзагидан ташкил топган соф миллий тил йўқ. Ҳамма тилларда ўзга тиллардан ўзлашган луғавий ва маъновий бирлик- лар мавжуд. Шуниси борки, бошқа тиллардан ўзлашган бирликлар бора- бора ҳар бир миллий тилнинг ўз ажралмас бўлагига айланади. Лекин дунё- даги инглиз тили каби кенг тарқалган тилларнинг изчил равишда миллий тилларга таъсири ва миллий тилларнинг ўз ижтимоий функциясини қўлдан бой бераётганлиги хатарли. Тил софлиги учун қаратилган ҳар бил тил жамоасида кузатилаётган ҳаракатлар – бу тилни бутунлай йўқ қилишга қаратилган сиёсатга қарши табиий акс ул-амал. Жаҳонийлашув сиёсати орқали миллий тилларни ҳалокатга етакловчи ҳаракат – ана шу хатарли сиёсатнинг бир кўриниши. 22 – SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2019, № 1 2 Дунёда яшовчи турли аҳолининг шакли-шамойили, танасининг ранги, яшаш тарзи ва шароитга мослашуви ҳар хил. Барча халқларни стандарт бир хил рангга, бир хил қадди-қомат ва яшаш тарзига айлантириш мумкинми? Агар шундай қилинса, тўғри бўладими? Бу беҳосил уриниш бўлмайдими? Бу халқларнинг тилини бирлаштириб, умумий тил жорий қилишга уриниш ҳам оқилона ҳаракат эмас. Қандай қилиб Хитойнинг 1,5 миллиард аҳоли- сини инглиз тилига ёки, аксинча, дунёдаги барча инглиз тилида гапла- шадиган аҳолини мажбуран хитой тилига ўтказиш мумкин? Лекин ҳар миллат ўз тилининг софлиги учун унинг келажаги учун қайғурмаса, ўзи бўлармончиликка ташлаб қўйилса, у ҳолда бу тилга ажна- бий ўзлашмалар ҳеч тўсиқсиз пўртанадай оқиб кира бошлашига ва охир- оқибат бу оқим миллий тилнинг ўзлик қиёфасини йўқотиб бегона тил қара- мига айланиб қолишига олиб келиши мумкин. Шунинг учун ҳар бир миллий тил эгалари ўз тилларининг софлиги ва унинг келажаги учун тинимсиз ғамхўрлик қилиши лозим. ﺶﯿﭘ رد نﺎﺑﺎﯿﺑ و باﻮﺧ رد ﻮﺗ و ﺖﻓر ناورﺎﮐ .ﯽﺳﺮﺟ ﻦﯾﺪﻨﭼ ﻞﻐﻠﻏ زا ﺮﺒﺧ ﯽﺑ ﺲﺑ ﮫﮐ هو Карвон кетди-ю, сен уйқуда, олдинда биёбон, Воҳки, неча қўнғироқ ғулғуласидан ғафлатдасен. (Ҳофиз) Бу қўнғироқ огоҳлантириш қўнғироғи, олдинда кутаётган хавф-хатар қўнғироғи, бу хушёрликка чорловчи қўнғироқ. Туркий тилларнинг узвий бир қисми бўлган ўзбек тили улкан луғавий бойликка эга тиллардан бири. Бу тил бойлигини Лутфий, Навоий, Бобур, Фузулий, Огаҳий ва бошқа минглаб шоиру уламолар адабий тилга айлан- тирган ва уни мисқоллаб бойитган. Аммо кейинги юз йил ичида объектив ва субъектив таъсирлар натижасида бу улкан бойлик бой берилган. Энди бу бебаҳо хазинани қадрлайдиган, қайта тиклайдиган ва халққа қайтарадиган замон келди. Тил жамиятдаги барча илмий ва фанний соҳалар- нинг ривожланиш калити. Шунинг учун биз, биринчи навбатда, “Девони луғати-т-турк”дан бошлаб ҳозирги давргача бўлган шоир ва ёзувчилар, олиму фузалоларнинг туркий тилидаги асарлари тилининг матн корпусини яратишимиз, ялпи луғатини (конкорданс) тузишимиз ва сўз шаклларининг ялпи қомуси асосида мустақил маъноли сўз, ёр