Вопрос самореализации в Упанишадах

Аннотация

One of the main issues raised in the article on Upanishads is the relation- ship of "I" to the nature and the universality of existence in general. Philosophical concepts are interpreted as rationalism as a process of self-awareness from the senses to the examples of ideas. It was analyzed that the rationalization of Upanishad was later a basis for the development of Indian thought, which in turn influenced Islamic philosophy. Keywords and expressions: "I", anu, rationalism, money, reality, science, Rama, Brahma, Maya, Intellect, the highest intellect. Шарқ фалсафасида бунёдкор ғояларнинг юксак қирралари кенг ривож- лантирилган. Шу сабабдан диний қадриятларда шахс эркинлиги ва эътиқод эркинлиги муаммоларини ўрганиш жараёнларида улар таълимотининг ўзига хос томонларини кенгроқ баён қилиш мақсадга мувофиқдир. Чунончи, бун- ёдкор ғояларнинг пайдо бўлиши, шаклланиши ва ривожланиши ҳар бир та- рихий тараққиётда, маънавий ҳаётда динга бўлган муносабатни аниқлашда муҳим аҳамият касб этган. Бинобарин, Шарқ фалсафасида шахс эркинли- гини илмий ўрганиш натижасида ҳар бир босқичга объектив ёндашган ҳолда тўғри хулосалар чиқариш, унинг тажрибасида, ижобий жиҳатларидан фой- даланиш шу куннинг муҳим масалаларидан биридир. Эътибор қиладиган бўлсак, янги давр фалсафасида француз файласуфи Декартдан бошлаб шахс эркинлиги ҳақида дуалистик ғоя шаклланишига йўл очилди. Бунда биринчи ўринда ўз-ўзини англаш “Мен” тушунчаси билан бирлаштириб юборилди. Немис файласуфи Кантнинг фикрича, шахс эркинлиги ўз-ўзини англаш ор- қали шаклланади, бу ҳолат унга ҳайвонлар оламидан фарқлаб, ўзининг 149 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 “Мен”ини ахлоқий қоидаларга бўйсундириш имкониятини беради1. Шу жи- ҳатдан ҳам инсон омили ва у яратган эзгу ғоялар унинг ибтидосидан то ҳо- зирга қадар ўзининг юксаклиги, улуғлиги билан борлиқда ўз ўрнига эга. Ер ва бошқа моддий нарсалар “Мен”нинг истакларини амалга оширувчи- лардир. “Мен” ўзини жуда кичик бир бўлак (ану), деб тасаввур этади, шу боис ўзини чегараланган онг ва чегараланган куч сифатида тушунади2. Чун- ки “Мен” ўз руҳиятининг моддий мавжудлиги ҳақида билимга эга эмас. Ай- нан мана шу тушунча билишдаги муҳим хатодир. Билимсизлик эса жуда чексиз нарсадир. Упанишадларда келтирилишича, 3 тушунча мавжудлик ва билишнинг асоси ҳисобланади. Улар: 1) Худо; 2) Табиат; 3) Мен. Биз ўзимиз ва бизни ўраб турган олам ҳақида қанча кўп билсак, ҳаётга шунча кўп мослашамиз. Бу ҳолатда биз воқеликни тўғри англаб етсаккина, бахтли ҳаёт кечирамиз. Санкҳя таълимоти вакиллари тушуниши бўйича воқелик ўзида кўплаб “мен”ларни ва моддий ашёларни мужассам қилади. “Мен” бу онгли ибтидо бўлиб, фаоллик ва сифатга эга эмас, соф ақл ҳисоб- ланади. Бу соф субъект бўлиб, моддий оламдан ташқаридадир. Упанишадлар бўйича барча азоб-уқубат ва ҳузур-ҳаловат интеллект то- монидан ҳис қилинади. Улар руҳий ҳолатлар бўлиб “Мен” билан тўғридан- тўғри алоқаси йўқдир. Роҳат ва азоб, қувонч ва ғам интеллект ва манасга боғлиқдир. Пуруша ёки “Мен” эса ўз табиатига кўра, бундан фориғ. “Мен” ўзини бахтли ёки бахтсиз ҳисоблайди, қачонки у билан боғланган ақл ва интеллект ўзини бахтли ёки бахтсиз ҳис қилса. Худди ота ўзининг ўғиллари омад ёки омадсизликка учраганда ўзини бахтли ёки бахтсиз ҳис қилгани каби. Ёки хўжайин унинг хизматкори хафа қилинганда ўзини ҳақоратлан- гандек ҳис қилиши. Мана шу “Мен” ва “Мен эмас” ўртасидаги чегара “Мен”нинг ақл ва тана билан яқинлигидир. अन्येदाहुिवघर् याडन्यदाहुरिवदघया। इित शुौमु धीरानाम ये नःतचचतरे।। 3. Таржимаси: Ҳақиқатан, билим орқали баъзи нарсаларга эришилса, билимсиз- лик орқали бўлса йўқ. Биз устоздан ўз тушунганимизча қабул қиламиз. Азоб-уқубатнинг сабаби билимсизлик, айнан “Мен” ва “Мен эмас”ни ажрата олмасликдир. Уларни ажрата олиш азоб-уқубатлардан халос бўлиш- га олиб келади. Халоскор куч бу фақатгина ҳақиқатга эришиш эмас, балки у бевосита англаш ёки “Мен”нинг тана, интеллект, сезги эмаслигини англаб етишдир. Агар биз “Мен”нинг туғилмаган ва ўлмас руҳ эканлигини тушуниб етсак, биз барча азоб-уқубатлардан халос бўлган бўламиз. “Мен” озодликка эришганда унда ҳеч қандай ўзгаришлар бўлмайди ва янги сифатлар пайдо 1 Кант И. Соч. Т.4.Ч.2. – М.: Наука, 1965. – С. 132. 2 रधाकरषणान. भारत कl दरशन. – दलली. 1926. – P. 234. 3 ईशापिनषद(II:I) दणली. 1914. – P. 14. 150 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 бўлмайди. “Мен”нинг озод бўлиши мукаммалликдан яна мукаммалроқ дара- жага ривожланиши эмас. Унинг ўлмас ва абадийлиги вақт, макон билан боғ- лиқ эмас. Агар вақт, макон билан боғлиқ бўлганда “Мен” ҳам вақт қонуният- ларига, сабаб ва оқибат қонуниятларига бўйсунар эди. Бу эса озодлик ва абадийликка зиддир. Демак, ҳар бир “Мен” учун ўзини англаб ва шу билан бирга озодликка эришиш имконият мавжуд. Бундай озодлик инсон ҳаётлиги чоғидаёқ унинг қалбининг озодлигидир. Тана ўлгандан сўнг “Мен” руҳнинг танадан озодлигига эришади ва мутлақ озодликни таъминлайди. Санкҳя таъ- лимоти бўйича озодликка азоб-уқубат бартараф этилгандагина эришилади. Лекин азоб-уқубатсиз ҳузур-ҳаловат