Содержание и стиль в рассказах афганской писательницы Спуджмай Зарёб

Аннотация

The article briefly introduces the biography of Spouzhmey Zaryab, a writer who makes a significant contribution to the development of modern literature on Dari language, analyzes her stories in terms of content and style features, reveals the aspects of the nationalism in her works, and identifies the elements of modernism in her stories. Keywords and expressions: short story, character, plot, novel, traditional style, conflict, memory-story, story teller, Surrealism, Modernism, Cains, misguides, tazkira, psychological motive. Ҳозирги замон дарийзабон адабиётининг кўзга кўринган намояндалари- дан бири адиба Спужмай Зарёбдир. Спужмай 1949 йилда Кобулда маъри- фатли инсон Абдурауф Панжширий оиласида дунёга келди. У мактабни ту- гатгач, Кобул университети адабиёт ва ижтимоий билимлар факультетининг француз тили бўлимида ўқиди. Университетни муваффақиятли тугатгач, Спужмай ўқишини Францияда давом эттириб, у ерда адабиёт бўйича магис- трлик ва докторлик илмий даражаларини олишга муваффақ бўлди. Манбаларда учрайдиган маълумотларга кўра, Спужмай Зарёб 17 ёшлиги- дан бошлаб ҳикоялар машқ қилган1, ҳозирга қадар “Қўнғироқларнинг жа- ранг-журунги” (2"ﺎه ﮓﻧز ﮓﻧﺮﺷ ﮓﻧﺮﺷ") ҳамда “Қобил саҳроси” (3"ﻞﻴﺑﺎﻗ ﺖﺷد") 1 http://fa.rfi.fr/%D8%A8% 2 .١٣۶٢ ،ﻞﺑﺎک ،نﺎﺘﺳاد ﻪﻋﻮﻤﺠﻣ .ﺎﻬﮕﻧز ﮓﻧﺮﺷ ﮓﻧﺮﺷ .بﺎیرز ﯽﻣژﻮﭙﺳ (Бундан кейин: Спужмай Зарёб, Қўнғироқларнинг жаранг-журунги). 3 .١٣۶٧ ،ناﺮیا ،ﻞﻴﺑﺎﻗ ﺖﺷد .بﺎیرز ﯽﻣژﻮﭙﺳ (Бундан кейин: Спужмай Зарёб, Қобил саҳроси) 91 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 номлари билан иккита ҳикоялар тўплами нашр эттирган. Адибанинг ҳикоя- лари вақтли матбуотда ҳам, умумий мажмуаларда ҳам чоп этилган. Улар- нинг айрим намуналари чет тилларга, жумладан, француз ва ўзбек тилларига таржима қилинган1. Кейинги йилларда у роман жанрида ҳам ижод этиб, “Ўзга бир юртда” (2"ﺮﮕید ﯼرﻮﺸک رد") номли асари 2014 йилда нашрдан чиқди. Ижодининг илк пайтларида у анъанавий услубда ҳикоялар ёзиб, жамият- даги норасоликларни, мулкий тенгсизлик туфайли юзага келадиган муаммо- ларни кўтариб чиққан эди. Адибанинг шундай ҳикояларидан бири “Тилла узук” ("ﻼﻃ ﺮﺘﺸﮕﻧا") деб аталади. Ҳикоянинг бош қаҳрамони оддий меҳнаткаш аёл, Ҳусайннинг онаси. Ёзувчи унга алоҳида ном ҳам бермайди. Унга қарши қўйилган образ бой оила бекаси, “семиз хотин”. Ҳикояда тасвирланган конфликт Ҳусайннинг онаси билан семиз хотин орасида юз беради. Ҳусайннинг онаси одамларнинг уйини тозалаб, кирини ювиб болаларига ризқ топади, уларга кийим-кечак, дафтар-қалам олиб бера- ди. Семиз хотин эса ишламайди, уй ишларини ҳам бировга қилдиради. У қув, инсофсиз. Ҳусайннинг онаси кун бўйи унинг юмушларини қилиб иши- ни тугатганидан сўнг семиз хотин уни тилла узугимни ўғирладинг, деб айб- лайди, хизмат ҳақи бермасдан ҳайдаб солади. Унинг ўғли Усмон ҳам онаси ёнига қўшилиб Ҳусайннинг онасини масхаралайди. У ҳам семиз. Бу воқеани тасвирлар экан, ёзувчининг хайрихоҳлиги меҳнаткаш аёл томонида экани сезилиб туради. Ҳикояда бош ролларда ҳаракат қилган икки аёлга ном бе- рилмагани бундай персонажлар типик эканига ишорадир. Шуни айтиш ўринлики, Спужмай ҳикояларида кўп ҳолларда афғон аёл- лари ҳаёти, уларнинг муаммолари, кечинмалари ўз ифодасини топган. Бу об- разлар оддий ҳаётий ҳолатларда намоён бўлади, бир қатор ҳикояларда эса ёзувчи воқеани ўз тилидан баён этади. Бу усул орқали муаллиф ўқувчи диқ- қатини ўзига тортади, унинг ишончини қозонади. Масалан, “Фаришта ови” ("ﻪﺘﺷﺮﻓ رﺎﮑﺷ") ҳикоясида фақат икки персонаж ҳаракат қилади – ёзувчининг ўзи ва тўрт ёшли қизи. Вазият ҳам жуда оддий – она ошхонада овқат пиши- риш билан машғул, қизча эса дераза ёнида туриб паға-паға ёғаётган қорни томоша қилади. Унга қор пағаларининг солланиб осмондан тушиб келиши ғалати кўринади. “Қорни осмондан ерга ким олиб тушади?” сўрайди у ни- ҳоят онасидан. “Малойика”, жавоб беради она. Қизча тушунмайди, она малойика дегани фаришталар эканини тушунтиради ва қорнинг ҳар бир донасини бир фаришта осмондан олиб тушишини айтади. Қизча фаришта суратини расмли китобларда кўрган, шунинг учун “Қани энди, бизда ҳам оп- поқ қанотларимиз бўлсайди, учиб бориб қор олиб тушардик, маза қилар- дик!” дейди. Кейин қизалоқ деразани очиб кафтчаларига қор пағаларини қўндириб фариштани тутиб олгандек хурсанд бўлади. 1 Савр шабадалари. Афғонистон ёзувчиларининг ҳикоялари. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 1987. 115–124-бетлар. 2 .١٣٩٣ ،ﺪﻬﺸﻣ ،ﺮﮕید ﯼرﻮﺸک رد .بﺎیرز ﯽﻣژﻮﭙﺳ 92 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 Бу ўринда асар хотира ҳикоя тусини олади ва нақлчи йигирма беш йил олдин худди шу нарсаларни бувисидан сўрагани, бувиси айнан шундай жа- воблар бергани ёдига тушади. Бувиси фаришталарнинг кўплиги, улар инсон- нинг олди-орқасида ҳам ҳозир бўлиши, ўнг елкаси ва чап елкасида ҳам бит- тадан фаришта ўтириб олиб унинг қилган яхши ва ёмон ишларини аъмол- номасига ёзиб боришини айтганини эслайди. Бувиси аъмолномасида ёмон ишлар кўп ёзилган бандалар дўзахга тушиши ва у ерда азобланишини барча даҳшатлари билан гапириб берган эди. Бундан сўнг у қандай ҳолатга тушга- нини қуйидаги