Символ «цветок» в эпосе «Хайрат уль-Аброр»

Аннотация

The article deals with the methaphoric meaning of the word- symbol “flo- wer” in the poet’s interpretation of the poem “Wonders of the Good People” from Alisher Navoi’s work “Khamsa”(Quintuple). Keywords and expressions: “Khamsa”(Quintuple), poem, flower, symbol, lexical mea- ning, symbolic meaning, methaphoric meaning. “Гул” рамзи классик адабиётда энг кўп ишлатиладиган адабий рамзлардан биридир. “Ҳайрат ул-аброр” достонида “гул” рамзи 132 марта ишлатилган. Бу асарда “гул” ўзининг табиий хоссалари, мажозий ва ирфоний маъноларини акс эттирган. Одатда, классик адабиётда барча табиат ҳодисаларининг атамалари унинг табиий хоссаларини илоҳий ва инсоний ҳодисаларига ўхшатиш, бадиий санъатлар воситасида турли мажозий маънолар яратиш мақсадида қўлланилади. Адабиётда “гул” рамзини ишлатишдан мақсад унинг табиий борлиқ билан боғ- лиқ маъноларини баён қилиш эмас, балки бадиий гўзаллик яратишдир. “Ҳайрат ул-аброр”да “гул” рамзи биринчи бор қуйидаги жумлада келади: 2/0 “... ва ҳар кўнгул ғунчасиға бир ҳусн гули сари анинг силсилаи шавқи- дин вобасталиқ...” Бу жумлада “ҳусн гули” бирикмасида истиора санъати билан “Ҳақ тао- ло” яратган табиий гўзаллик” маъноси жилоланган. Бунинг маъно қаринаси “анинг силсилаи шавқидин” жумласидир. Бу жумлада гулнинг “гўзаллик тимсоли” маъно белгиси намоён бўлган. Кейингиси: 2/4 Гулшани ферузани чеккан баланд, Гулларидин меҳрни гулдаста банд. Ҳар сари анжум гулики очилиб, Кўкка бу гулдастасидин сочилиб. Биринчи байтдаги “гуллар” – бу “юлдузлар” маъносини ифодалаган, “гулшани феруза” бу истиора йўли билан тасвирланган “ферузаранг осмон”. Бунинг исботи иккинчи байтдаги “анжум гули”, яъни “юлдузлар гули” “Ан- 84 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 жум” сўзи “нажм”нинг кўплиги, араб тилида “юлдузлар” маъносини билди- ради. Байт мазмуни “Ферузаранг осмонни баландга жойлаган, қуёшга юл- дузларидан гулдаста ясаган, ҳамма томонда юлдуз гуллари очилган. Бу гул- дастадан кўкка сочилган”. Кейингиси: 2/12 Чун очибон субҳ узори гулин, Зулф этиб ул юз уза тун сунбулин. Бу байтда ташбиҳ санъати билан “субҳ узори”, яъни “тонг чеҳраси”, “гул”га ўхшатилган. Шунга кўра “гул” “юз, чеҳра” маъносини ифодалаган. Тонг отиши гулнинг очилишига ўхшатилган. Байт мазмуни: “Тонг чеҳраси гули очилгач, тун сунбулини ул юзга зулф айлади”. 2/24 Дема қуёш равзаи ризвон дегил, Равза ичинда гули хандон дегил. Бу байтда “қуёш” – “гули хандон”, яъни “хандон очилган гул”га ташбиҳ қилинган. Демак, “гули хандон” – “чарақлаган қуёш” маъносини ифодала- ган. Байт мазмуни: “Қуёш дема, жаннат боғи дегил, Боғ ичида ханда отган гул дегил”. Кейингиси: 3/10 Жилваи ноз айламайин гул ҳануз, Замзама чекмай анға булбул ҳануз. Бу байтда “гул” тимсоли эйҳом санъати билан иккита маънони, яъни “гул” – “ўсимлик”ка яқин маъноси ва унинг яширин маъноси “маъшуқа”ни ифодалаган. Бу маънога далил иккинчи мисрадаги “булбул”, яъни “ошиқ” тимсолидир. Байт мазмуни: “Маъшуқа (гул) ҳам ноз жилва қилмай, унга ошиқ (булбул) хиргойи қилмай”. 3/23 Очти бу гулшанники рангин эрур, Ҳар гул анга ойинайи чин эрур. Бу байтдаги “гулшандан” кузатилган мақсад “олам, жаҳон” бўлиб, “гул” эса “ойинайи чин”га ташбиҳ қилинган. “Ойинайи чин” эса бу ўринда “олам- ни акс эттирувчи” маъносини ифодалаб, “Гул” шунга кўра “олам инъикоси” маъносини англатмоқда. Байт мазмуни: “Бу рангин оламни (гулшанни) ярат- ди, унинг ҳар гули ойинайи жаҳоннамо” эди. Кейингиси: 6/7 Чун санам айлади эл кинидин, Гулни ниҳон сунбули мушкинидин. Бу байтда “гул” – “кундуз, ёруғлик”ни ифодалаган. Бунинг маъно белги- си “сунбули мушкин” бўлиб, “тун”ни истиора йўли билан ифодалаган. Байт мазмуни: “санам элга кин қилиб, тун зулмати (сунбули мушкин) билан ёруғ кун (гул)ни яширди”. 7/23 Бўлди рисолат дурининг махзани, Балки нубувват гулининг гулшани. 85 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 Бу байтдаги “нубувват гули” – “пайғамбар” маъносини ифодалаб келган. Бунинг ишораси “Бир аноким йўқ эди андоқ яна” жумласида келган. Бу яна “рисолат дурига маҳзан бўлди” деганда “пайғамбарга юкли бўлди” маъноси яширин. Байт мазмуни “(Бу она) рисолат дурига (расуллик) махзан, нубувват гулига (набийлик) гулшан бўлди”. 12/36 Кўп киши ҳам қилди татаббу ҳавас, Сарву гул ўтрусида келтурди хас. Бу байтда гап “Хамса”га татаббуъ (устида изланиш) қилганлар ҳақида кетган. Шунга кўра “сарву гул” – “гўзаллик тимсоли”, “хас” эса “омадсиз- лик, беўхшовлик, бемаънилик” тимсоли. Байт мазмуни: кўп киши (Хамсага) ҳавас қилди, лекин гўзаллик яратаман деб, бемаъни нарса яратди. 13/22 Қуш кўп ўлур боғ ҳаримига хос, Булбул ила гулга бўлур ихтисос. Бу байтда “булбул ила гул” истиора йўли билан “хос кишилар, атоқли одамлар” маъносини ифодалаган. Бу ўринда шоир ўзи билан Жомийни на- зарда тутган. Байт мазмуни: “Боғ ичида қушлар кўп бўлади, аммо боғда “булбул билан гул” алоҳида ўринга эга. Кейингиси: 13/25 Гулбун уза ҳар не гул очти чаман, Аввал унинг ҳамдами бўлди тикан. Бу байтда “гул” – “истеъдод соҳиби”, “тикан” эса унга бутунлай тескари – “истеъдодсиз киши”. Байт мазмуни аниқ-равшан. Кейингиси: 13/5