Об уникальных рукописях кабинета «Хазайн ул-Маони»

Аннотация

The article investigates by monographic side the manuscripts of “Hazayi- nul-maoniy”. The dates stored under the number 677, 1709, 1486 and 1315 in the host corpus of Oriental Studies of Academy of Sciences are fully recommended. Keywords and expressions: Alisher Navoi, “Hazayinul-maoniy”, gazal, manuscript, divan, description, binding, stamp, colophon. Алишер Навоийнинг бебаҳо меросини кейинги авлодларга етказиб беришда шоир асарларининг қўлёзмалари асос бўлиб хизмат қилади. Бу қўлёзмаларнинг матншунослик ва манбашуносликка оид тадқиқлари шарқшуносларнинг дои- мий эътиборида бўлган. Ҳозирга қадар А. Семенов1, М. Ҳакимов2, Қ. Муниров ва А. Носиров3 томонидан Ўзбекистонда сақланаётган Навоий асарлари ката- логи тузилган. Бир гуруҳ шарқшунос олимлар томонидан тузилган “Собрание восточных рукописей”4да ҳам Навоий асарлари қўлёзмаларининг тавсифи бе- рилган. Номлари санаб ўтилган каталоглар орасида СВР5да амалга оширилган тавсифлар энг батафсилидир. Табиийки, ушбу каталогларнинг барчаси ўз замо- наси талаблари асосида тузилган ва тузувчилардан кўп меҳнат талаб этган. Бу- гунги кунда каталог тузишга қўйилган талаблар бироз фарқли. Шу маънода, буюк шоирнинг ЎзР ФА ШИ асосий фондида сақланаётган девонлари (шу жумладан, интихоб девонлари ҳам)нинг барча қўлёзмалари қайта тавсиф қи- линмоқда6. Мақолада “Хазойин ул-маоний”нинг лойиҳа доирасида тавсиф қи- линаётган бир нечта нусхаси ҳақида батафсил сўз юритамиз. 1 Қаранг: Семенов А.А. Описание персидских, арабских и турецких рукописей. – Т.: Изда- тельство среднеазиатскогогосудартвенного университета, 1935. – С. 2 Қаранг: Ҳакимов М. Навоий асарлари қўлёзмаларининг тавсифи. Тошкент, “Фан”, 1983. 3 Қаранг: Муниров Қ., Носиров А. Алишер Навоий қўлёзма асарлари каталоги. – Т.: Фан, 1970. 4 Қаранг: Собрание восточных рукописей Академии наук Узбекской ССР. Том II. Издатель- ство академии наук УзССР. – Т., 1954. – С. 587. 5 Собрание восточных рукописей Академии наук Узбекской ССР – СВР тарзида қисқартирилди. 6 Филологияга оид қўлёзмаларни тавсифлаш гранти. Ҳ. Лутфиллаев ва бошқ., ЎзР ФА ШИ. – Т., 2015–2017. 60 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 Қўлёзмалардан бири 677 ашё рақами остида сақланувчи “Хазойин ул- маоний”нинг нодир нусхасидир1. Мазкур қўлёзма “Хазойин ул-маоний”нинг Ҳ. Сулаймонов томонидан тузилган илмий-танқидий матнига асос бўлган2. Қўлёзма 243 (1б–243б) варақдан иборат. Таркиби қуйидагича:ﻪﭼﺎﺑد – сўз- боши (1б–4б вв.). Ушбу дебоча ҳам, қўлёзмадан ўрин олган девонлар ҳам басмаласиз. Дебоча ﻢﻴآ ﻪﻏردﺎﻗ لوا سﺎﭙﺳ و ﺮﻜﺷ жумласи билан бошланиб кетади. ﺮﻐﺼﻟا ﺐﺋاﺮﻏ – “Ғаройиб ус-сиғар” девони қўлёзманинг 5б–66б саҳифалари- дан ўрин олган. Девон ىﺪﻬﻟا راﻮﻧا سﺄﻜﻟا ﺲﻤﺷ ﺲﻜﻋ ﻦﻣ ﺖﻗﺮﺷا матлали ғазал билан бошланади. بﺎﺒﺸﻟا رداﻮﻧ – “Наводир уш-шабоб” қўлёзманинг 67б–125б саҳифаларидан ўрин олган. Девон اﺪﻴپ ﻰﺒآ شﺎیﻮﻗ ﻚﻨﻴﻟﺎﻤﺟ رﻮﻬﻇ ﻰهز матлали ғазал билан бошланади. ﻂﺳﻮﻟا ﻊیاﺪﺑ – “Бадоеъ ул-васат” қўлёзманинг 126б–181бсаҳифаларидан ўрин олган. Девон اﻮﺣ روﺮﺑ نﺎﺟ ﻪﻏ ﻰﺤﺒﺹ ﻚﻨﻴﺿرﺎﻋ رﺎﻬﺑﻮﻧ ىا матлали ғазал билан бошланади. ﺮﺒﻜﻟا ﺪﺋاﻮﻓ – “Фавойид ул-кибар” қўлёзманинг 182б–243б саҳифаларидан ўрин олган. Девон ﺎﻨﺑ ﻦیﺪﻜﻧﻮﻌﻨﺹ رﺎﻤﻌﻣ ﻪﻐﻴﺣﺮﻃ ﺮﻈﻨﻣ ﻰﺘی ىا матлали ғазал билан бошланади. Қўлёзманинг якуни: غﺎﺑ ﻊﻄﻗ ﻊﻄﻗ مﺎﺸﺑ ﻼیا ﻦیﺪیﻮﺳ ﺖﻤﻜﺣ ﻂﺤﻃﺮﺳ ﻪآ ﻼﻜﻣا ىراﻮﺸآ ﻼیا ﻦﻴﻋﻮﻤﺠﻣ Асар охирида хотима (колофон) йўқ. Чамаси, китоб охирламай қолган. 242-саҳифада пойгирнинг йўқлиги фикримизни далиллайди. Матн тўрт устунга бўлиб ёзилган. Қаторлар сони ўртача йигирма иккита. Устунлар зарҳал жадвалга олинган, баъзи ўринларда устунлар ўртасида зар- ҳал нақшлар ишланган. Асосий матнни кўчиришда қора, сарлавҳа ва жанр номларини ёзишда эса қирмизи, оч сариқ сиёҳдан фойдаланилган. Хати май- да настаълиқ. Ҳарфларнинг бир-бирига уланиб кетганидан хаттотнинг шо- шиб ёзган ўринлари сезилиб туради, лекин хати нафис. Варақларнинг матн ёзилган қисми сифатли шарқ қоғози бўлиб, ҳошия қоғозидан фарқланади. Пойгирлар аввал бошқа вараққа ёзилиб, сўнг ҳошияга ёпиштирилган. Дебо- ча ёзилган саҳифалар тўлалигича зарҳал фонда, илк бетига зарҳал лавҳа иш- ланган. Қўлёзманинг 5а-бетига зарварақ ишланган. Муқоваси картондан, қизил, шарқ усулида безаклар берилган. Афтидан, ўзиники эмас, кейинчалик ишланган. Бошқа бир китобнинг муқовасини олиб, жилдланган бўлиши ҳам мумкин. Сабаби муқова бичими (38х27) ва- рақлар бичими (38,5х27)га нисбатан кичикроқ. Унда саҳҳофнинг номи бери- лиши керак бўлган ўринда қуйидаги ёзув бор: ١٢۵۴ﺪﻤﺤﻣ ﺪﻴﺳ ﺮﻬﻣ لد مﺮﺕﺎﺧ ﺪﻨآ – Кунад хотирам дил муҳри Сайид Муҳаммад. 1а-варақда кўзасимон муҳр бор, аммо унинг ичидаги ёзув уринганлиги учун ўқиб англаш анча мушкул. Қўлёзма варақларининг бичими: 38,5х27 см. 1 Алишер Навоий. Хазойин ул-маоний. № 677. ЎзР ФА ШИ асосий фонди. 2 Алишер Навоий. Мукаммал асарлар тўплами. 3-том. Нашрга тайёрловчилар: Ф. Қ. Сулай- монова, М. Ш. Ҳамидова, Ш. У. Шарипов, Л. Н. Серикова ва бошқ. – Т.: Фан, 1988. 1-б. 61 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 Нуқсони: қўлёзманинг ўртасида бир қанча варақлар кейинги даврда ёзил- ган ва аввалгисидек ди