К содержанию
РецензированоRU2017

История Тахаристана в истории узбекской государственности в раннем средневековье

ДЖУМАНИЯЗОВА ФЕРУЗА

Востоковедения · 2 · 2017

Аннотация

The article discusses the question of Yabghu state of Tokharistan in the history of Uzbek statehood in early middle ages. There are the facts in several languages about making and development of this state, which existed more than one century. Keywords and expressions: Uzbek statehood, Yabghu state of Tokharistan, yabghus, Tun yabghu, Tardu kagan, Eltegin, titles. Илк ўрта асрларда, аниқроғи, V асрдан бошлаб то VIII асрнинг биринчи чорагида Жанубий Ўзбекистон ҳудуди Тохаристон ябғулиги таркибида эди. 1 Кузнецов В.С. Цинская империя на рубеже Центральной Азии (вторая половина XVIII – первая половина XIX вв.). – Новосибирск: Сибирское отделение, 1983. – С. 57. 18 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 Айтиш лозимки, илк ўрта асрлар ўзбек давлатчилиги тарихи ривожида маз- кур ябғуликнинг алоҳида ўрни бор. Бироқ конфедерация шаклида фаолият кўрсатган ушбу давлат тарихи Ватанимиз ва хориж тарихшунослигида етар- лича ўрганилмаган. Манбаларда Тохаристон номи милодий 383 йилларга тегишли бўлган Vib- hāsa śästra деб номланган буддавий асарнинг хитойча матнида биринчи марта эслатилган бўлиб, унда Будда Tou-k’iüle (Тохаристон) мамлакатининг тилини бу ерда яшовчи аҳолидан ҳам яхшироқ тушунади, дейилган1. Бошқа бир будда- вий асар Māhāmayuri (асарнинг хитой тилига қилинган дастлабки таржима парчалари IV аср, тўлиқ таржимаси эса VI аср бошларига тааллуқли)да якша- лар2 рўйхатида Тухаранинг Vaiśravana исмли якшаси зикр этилади. Тадқиқот- чилар “Тухара” номи остида “Тохаристон халқи ва унинг Окс дарёси”ни тушу- ниш керак, деб ҳисоблайдилар3. Шунга қарамай, мазкур атаманинг тарихий жараёнларда пайдо бўлиши бироз олдинроқ, яъни мил. авв. II асрга бориб тақалади. Бу атама антик муаллифлар маълумот берган “тохарлар” номи билан боғлиқ. Тохаристон топоними қадимги этноним “тохар”4 – кўчманчи юэчжи- лар5нинг ўзларини атаган номдан шаклланган, деб кўрсатилади6. Сўғд тилида- ги манбаларда ушбу тарихий вилоятнинг номи tγw’r (tuxār) ёки twhr (tuxar) шаклида келтирилади7. Хитой манбаларида Тохаристон номи Ту-хо-ло/Ду-хо- ло (Tu-huo-luo) шаклида берилган8. 1 Литвинский Б. А., Соловьев Б. С. Средневековая культура Тохаристана. – М.: Наука, 1985. – С. 119; Пугаченкова Г. А., Ртвеладзе Э. В. Северная Бактрия – Тохаристан. Очерки исто- рии и культуры (древность и средневековье). – Т.: Фан, 1990. – С. 123; Аннаев Т. Д. Ранне- средневековая поселения Северного Тохаристана. – Т.: Фан, 1988. – С. 3. 2 Якшалар – буддавийлик ва ҳиндуийлик динларида серҳосиллик ва мўл-кўлчилик кучлари- нинг вакиллари. Религиозные традиции мира. В двух томах. Том 2./ Пер. с английского. – М.: КРОН-ПРЕСС, 1996. – С. 261. 3 Литвинский Б. А., Соловьев В. С. Средневековая культура Тохаристана. – М.: Наука, 1985. – С. 119. 4 Тохарлар – қадимда ва ўрта асрларда Шарқий Туркистонда яшаган ва ҳинд-европа тилла- ридан бирида гаплашган халқ. Мазкур халқни тадқиқотчилар хитой манбаларидаги юэчжи- лар билан тенглаштирадилар. Тохарлар – антик тарихчилар асарларида (Страбон, Птолемей ва б.) тўхор номи “tochari” шаклида келтирилган бўлиб, улар “Бақтриянинг буюк халқи” сифатида эслатилади. Қаранг. Yule H. Notes on Hwen Thsang’s account of the principalities of Tokharistan// JRAS. 1873. T. VI. – Р. 4. 5 Мил. авв. I асрларда юэчжилар Хитойнинг шимоли-шарқидаги ҳудудлардан хунлар томо- нидан сиқиб чиқарилгач, Қадимги Бақтрия тупроқларига келиб жойлашиб, Юнон-Бақтрия давлати ерларини забт этадилар. Эрамизнинг биринчи асрида юэчжилар қадимги Бақтрия – Тохаристонда Кушон давлатига асос соладилар. 6 Камалиддинов Ш.С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязыч- ным источникам IX – начала XIII вв. – Т.: Ўзбекистон, 1996. – С. 261. 7 Gharib B. Sogdian Dictionary. Sogdian-Persian-English. – Tehran: Farhangan Publications, 1995. – P. 72, 212. 8 Ekrem E. Hsüan-Tsang Seyahetnamesi’ne göre Türkistan. Basılmamış doktora tezi. Hacettepe Üniver- sitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü. – Ankara, 2003. – S. 134; Александрова Н. В. Путь и текст: китайские паломники в Индии. Ин-т Востоковедения РАН. – М.: Вост. лит., 2008. – С. 278. 19 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2017, № 3 Илк ўрта асрларда Тохаристон ўлкаси таркибига Амударёнинг ҳар иккала қирғоғидаги ҳудудлар, хусусан, ҳозирги Жанубий Ўзбекистон, Тожикистоннинг жануби ҳамда Афғонистоннинг шимолий минтақалари кирган. Мазкур ўлкага 629–645 йилларда ташриф буюрган хитойлик роҳиб Сюань Цзаннинг саёҳатно- масида келтирилишича: “[Бу мамлакатнинг] шимол-жануб томони чамаси минг ли, шарқ-ғарб томони эса уч минг ли узунликдадир. Шарқий чегаралари Цун-лин (Помир) тоғигача, ғарбий чегаралари эса Бо-ла-си (Сосоний) [мамлакатигача] чўзилган, жануби Буюк Цю-шан (Ҳиндикуш)гача, шимоли Те мэнь (Темир Дар- воза)гача етади”1. Маълумки, VII асрнинг биринчи чорагига келиб, Тохаристон минтақасида туркий этносларнинг ижтимоий-сиёсий ҳаётда фаоллашуви кузати- лади. Бу ҳолат ушбу ҳудудда Ғарбий турк хоқонлиги бошқаруви ўрнатилиши ҳамда Тохаристонда турклар томонидан Ябғулик бошқаруви ташкил қилиши билан изоҳланади.

Доказательный фрагмент

«The article discusses the question of Yabghu state of Tokharistan in the history of Uzbek statehood in early middle ages.»

Образец извлечения

Демо-превью

The article discusses the question of Yabghu state of Tokharistan in the history of Uzbek statehood in early middle ages. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
and expressions: Uzbek statehood, Yabghu state of Tokharistan, yabghus, Tun yabghu, Eltegin, titles, Uzbek statehood, Элтегин, Тарду хоқон, ябғулар, Тарду хакан, Тун ябгу, Тохаристанское ябгуйство, ўзбек давлатчилиги, унвонлар, титулы, узбекская государственность, Tardu kagan, Тун ябғу, Тохаристон ябғулиги, ябгуи
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники