Абу Хамид Мухаммад Газали - в интерпретации его современников и современных ученых-газалийцев

Аннотация

The article deals with the analysis of the study of the multifaced, rich, creative, scientific cultural heritage of Abu Khamid Mukhammad Ghazzali who was well known with the title of “Khujjat ul Khaqq”, by the western and Eastern orientalists, scholars who study Ghazzali’s work. Keywords and expressions: East, West, orientalist, Abdurakhman Badavi, Murtaza Zubaidy, Majeed Fahri, Mukhammad Iqbal, Louis Gardet, Vitaly Naumkin, Maysem Mukhammed al-Janabi. Араб-мусулмон таффаккури тарихида Муҳаммад Ғаззолий каби йирик ижодий шахс бўлмаган. Гап фақат, ўзининг шуҳрати билан ўз замондошлари ва оддий халқ, Шарқнинг зиёлилари, вазирлар, амирлар ва халифаларнинг ҳурматига сазовор бўлганлигида эмас, гап шундаки, унинг фаолияти ўз дав- рининг ғоявий, фалсафий, сиёсий ва маданий даражасини белгилаб бериши- дан ташқари, Шарқ ва Ғарб маданияти ривожланишига ҳам таъсир ўтказди. Шу сабали, машҳур инглиз фалсафа тарихчиси Д. Льюис ёзганидек: “Бутун бошли, Проклдан Бэконгача босиб ўтилган фалсафий тадқиқот йўлини учта типик шахслар билан характерлаш мумкин, Абеляр... Ғаззолий... ва Бруно..”1 Бугунги кунда ҳам унинг ижодига қизиқиш кучли. Абу Ҳомид Ғаззолий ижодига қизиқиш унинг ҳаётлик давридаёқ пайдо бўлган эди. Ўрта асрлар давридан бошлабоқ, бир қанча тадқиқотчилар Ғаззо- лийнинг асосий тамойиллари баён этилган рисолаларига ўз эътиборларини 1 Льюис Д.Г. История философии от начала ее в Греции до настоящего времени. – СПб., 1982. Ч. 1. – С. 305. 125 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 қаратиб, уларни таҳлил қилиш учун бир қанча асарлар ёздилар. Хусусан, Абу Ғофур ибн Исмоил Форис Нишопурий, Ибн Асакир, Ибн ал-Жавзий, Шамсиддин Абул Аббос Аҳмад ибн Холлиқон, Имом Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Усмон Заҳобий, Шайх Салоҳиддин Абулсафа Халил ибн Айбаки Саъфадий, Имом Абу Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Асъад ибн Али ибн Сулаймон Афифаддин Йафан, Такиуддин Субқи, Тош Кубразода, Муртазо Зубайдий1 ва бошқалар. Бу ўрта аср олимлари ўз асарларида Ғаззолий қарашларининг ғоявий йў-налиши ва унинг ҳаёт йўлини таҳлил қилганлар. Ғаззолий меросига бўлган домий қизиқишни, жаҳон фалсафасида шакл- ланган мутафаккир меросини ўрганиш анъанаси мавжудлиги ҳақидаги факт ҳам асослайди. Шарқ ва Ғарб тадқиқотчилари томонидан Ғаззолий ижоди маълум даражада ўрганилган, асарларининг ҳақиқийлиги белгиланган ва шу билан бирга ушбу асарлар хронологияси ҳам тузилган, унинг фалсафий-тео- логик, ижтимоий-ахлоқий ва педагогик қарашлари умумий таҳлил қилиб чи- қилган. Ғаззолий ҳақидаги илмий адабиётлар ҳажми ва тадқиқот методига кўра, қуйидаги тўққизта гуруҳга ажратилади: 1) биографик ва библиографик асар- лар; 2) Ғаззолийнинг файласуфлар билан баҳсига доир асарлар; 3) Ғаззолий- нинг исмоилийлар билан баҳсига доир асарлар; 4) фалсафа ва мантиққа те- гишли асарлар; 5) ахлоққа доир асарлар; 6) замонавий социология методла- ридан фойдаланиш орқали амалга оширилган қиёсий тадқиқотлар; 7) Ғаззо- лийнинг “Иҳёу улумид-дин” асарига бағишланган тадқиқотлар; 8) мутафак- кирнинг муайян асарларига доир тадқиқотлар; 9) таржималарига шарҳлар2. Ғаззолий ҳақидаги тадқиқотлар тўғрисида гап кетганда, аввало, араб олимларидан: Ал-Буқро Абдул-Ато, Ал-Рифаъий Аҳмад Фарид, Ал-Шари- йозий Аҳмад, Абду Раҳмон Баъдавий, Ризо Муҳаммад, Муборак Закий, Умар Фаррух, Мажид Фахриларни алоҳида ажратиб кўрсатиш лозим. Бу олимлар ўз асарларини бевосита Ғаззолий фалсафасидаги асосий муаммоларни таҳлил қилишга қаратганлар. Хусусан, ал-Буқро Абдул Атонинг “Ғаззолийнинг иқрори”, ар-Рифаъий Аҳмад Фариднинг “Ал-Ғаззолий” асарларида аллома таржимаи ҳоли ҳамда рисолалари ҳақида сўз юритилиб, унинг ижтимоий-сиёсий ва фалсафий-ди- ний ролига баҳо бериб ўтилган. Ал-Буқро Ғаззолийнинг “Шубҳалардан халос қилувчи” асарини кўриб чиқиб, таҳлил қилган ҳолда, унинг ғоялари эволюциясининг объектив баёнини бериб, кашфиётларига эътибор қаратади. Ал-Буқро ўз тадқиқотида мутафаккир дунёқарашининг кўпгина жиҳат- ларини очиб беришга ҳаракат қилган. Ал-Буқро тадқиқотларининг энг эъти- борли жиҳати шундаки, ушбу асар Ғаззолий ижодига бевосита тегишли бўл- 1 Майсем Мухаммед Аль-Джанаби. Теология и философия ал-Газали. – М.: Изд. дом Марджани, 2010. – С. 12–27. 2 Наумкин В. В. Трактат. Газали «Воскрешение наук о вере». Абу Хамид Газали. Воскрешение наук о вере. – М.: Наука, 1980. – С. 12. 126 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 ган манбаларни ҳар томонлама ўрганиш асосида ёзилган. Шу билан бирга, ал-Буқро бир қатор муҳим муаммоларга ечим топа олмаган. Унинг муам- молари таҳлилида Ғаззолийнинг перипатетик фалсафага бўлган муносабати анча юзаки ёритилган. Яна бир араб олими Абду Раҳмон Баъдавий “Инсон ва унинг араб тафак- куридаги моҳияти” ва “Ғаззолий асарлари”1 номли монографияларида Ғаззо- лийнинг мусулмон илмий-диний ҳаётида тутган ўрнини аниқлашга доир бир қанча қимматли фикрлар билдирган. Баъдавий Ғаззолий асарларининг ҳақи- қийлиги ва хронологик муаммосини таҳлил қилиб, илгари Ғарб тадқиқот- чилари – У. М. Уотт, Ф. Жабре ва бошқалар томонидан тузилган Ғаззолийнинг ҳақиқий асарлари рўйхат