Проблемы гносеологии в трудах восточного Аристотеля

Аннотация

This article deals with analysis of philosophical thinking and influence of this process to the development of personality and society. Keywords and expressions: cognition, intellect, intuition, panteism, perceive of Islam. Мустақиллик шарофати билан халқимизнинг бой маънавий-фалсафий мероси чуқур ўрганилмоқда. Бу борада ал-Форобийнинг илмий-фалсафий таълимоти, айниқса, ақл тўғрисидаги қарашлари ёш авлодни тарбиялаш, уларнинг тафаккурини шакллантиришда муҳим омиллардан бири ҳисоб- ланади. Зеро, Ўзбекистон Республикасининг биринчи Президенти И. Каримов Абу Наср Форобий ҳақида фикр юритар экан, “Тарихимизда бундай беназир сиймоларнинг мавжудлиги ўзига хос бир феномен, яъни ўта ноёб ҳодисадир. Бу эса нафақат бугунги, айни пайтда эртанги авлод- ларимизнинг ҳам маънавий бойлигига айланиб, халқимизга ҳеч нарса билан ўлчаб, қиёслаб бўлмайдиган руҳий куч-қувват ва мадад бериши муқаррар”,1 – деб таъкидлайди. Илк Уйғониш даврининг қомусий олими, антик юнон фалсафасини қайтадан жонлантирган, янги фалсафий назария ва хулосалар билан бойитган, Шарқ мусулмон фалсафасини яратган даҳо Абу Наср Форобий эди. У мантиқан тугалланган етук фалсафий тафаккурни яратди. Унинг негизига, асосига инсон, унинг яратувчилик фаолиятини қўйди. Инсон Аллоҳ томонидан яратилган барча жонзотларнинг гултожиси, сабаби унинг хатти-ҳаракати бошқа мавжудотларга ато этилмаган сифатда – Ақлда деб кўрсатди. 1 Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Т.: Маънавият, 2008. 50-б. 114 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 Академик М. М. Хайруллаев Абу Наср Форобий меросига бағишланган кўплаб асарларида уни Ўрта Осиё ва бутун араб мусулмон Шарқининг буюк мутафаккири, Шарқ аристотелизмини яратган атоқли файласуф- энциклопедист, илк ўрта асрлар даври ўртага қўйган муаммоларга фалсафий жавоб берган аллома эканлигини кўрсатиб берган1. Ижтимоий-тарихий даврга муносиб тарзда, буюк донишманд дин ва фалсафа ўртасидаги муносабат муаммосининг ечимида ўзининг ақл ма- саласини бир бутун фалсафий тизимнинг тамал тоши сифатида қўйдики, натижада унинг “Фусус ул-ҳикам” (Ҳикмат жавҳари) асарида баён этилган рационалистик таълимотини ашаддий мухолифлари ҳам эътироф этишга мажбур бўлдилар. Унинг фалсафий тизимида рационал муҳокама зарурий тамойилдир. Форобий фалсафасида билиш назарияси диалектик тарзда талқин этилади, “назарий ақл”, “амалий ақл”, “воқеий ақл”, “фаол ақл” каби билиш жараёнининг босқичлари ўзаро бир-бирини тақозо этган ҳолда юксакликка эришиб боради. Форобий таълимотига кўра, инсондаги ақл-заковат (“ақлий қувват”) борлиқнинг турли-туман кўринишларининг инъикосидир. Инсон ўзидаги ўша ақл-заковат ёрдамида аввал ерда содир бўлаётган воқеа- ҳодисаларнинг, ўзгаришларнинг сабабларини, сўнгра эса осмон жисмлари- нинг сир-асрорини билади. Инсоннинг одам ва олам тўғрисидаги тўплаган билимлари, яъни ақл воситасида яратган маънавий бойликлари ҳеч қачон йўқ бўлиб кетмайди, балки “дунёвийлик”ни ташкил этади. Инсон ақли олам сирларини билишда энг юксак чўққига кўтарилганда “кайҳоний ақл”, “кайҳоний руҳ” билан қўшилади, яъни илоҳийлик касб этади. Буюк даҳонинг фикрича, ҳақиқатга муҳокама ва ақл орқали борилади, аммо бу мақсадга эришиш учун фақат ақлнинг ўзи кифоя эмас, бунинг учун ички оламни поклаб бориш керак. Форобий ақлни икки аспектда – ҳар бир инсоннинг табиий хислати сифатида мавжуд бўлган ақлий қувват нуқтаи назаридан ҳамда умумий инсониятга хос бўлган ақлий билишнинг умумий тараққиёти, ривожи нуқтаи назаридан таҳлил қилади. “Ақлий қувватни инсоннинг ажралмас хислати сифатида талқин этар экан, Форобий уни аввало иккига, назарий ва амалий ақлга ажратади. Арасту ақлнинг камолотга эришмоғи учун табиий ва руҳий кучларнинг ўзлари етарлими, деган масалани ўрганади ва улар етарли эмас, деб жавоб қилади. Хуллас, инсон энг олий камолотга эришуви учун унга (яна) инсон табиати ва фаолиятига қўшимча иккита: амалий ва назарий фикрий қувватлар зарурдир”2, – деб таъкидлайди. Мутафаккир ўз давридаги ижтимоий-сиёсий ва мафкуравий вазиятдан келиб чиқиб, илмий рационалистик тафаккурни сақлаб қолишга, илмий 1 Хайруллаев М. Мировоззрение Фараби и его значение в истории философии. – Т.: Фан, 1967. 76–77-б. 2 Аль Фараби. Философские трактаты. – С. 78. 115 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 тушунчаларни диний эътиқод билан мувофиқлаштиришга интилди. Шуни айтиш зарурки, Форобий фалсафасида гарчи ақл Аллоҳ яратган маҳсул сифатида қаралса-да, аммо ақл Аллоҳ билан ўзаро сабабий-оқибат муно- сабатида бўлади. Демак, Аллоҳ ақлни ўз эрки, хоҳиши ёки талаби билан, тасодифий эмас, балки қатъий зарурият натижасида яратган. Ушбу хулоса ҳукмрон ислом идеологияси билан сиғиша олмас эди. Шу туфайли файласуфлар, айниқса, ислом фалсафасининг асосчиси ал-Форобий бу ўринда жуда нозик йўналиш ва ёндашувни топа билди. У замондош файласуфлар каби фалсафий хулосалар ва Қуръон ўртасида ҳеч қандай зиддият бўлиши мумкин эмас, деб ҳисоблайди. Ақл ёрдамида ўрганиш Қуръонда асослаб берилган нарсаларга зид хулосаларга олиб келмаслиги керак1, – деб ёзади. Форобий ўзини