Труд Хафизи Абру «Зубдат ат-таварихи Байсунгури» как источник по истории тимуридского периода

Аннотация

The paper deals with the information about well known historian of Timurid’s period Hāfeze Abru and his historical essay «Zobdat al-tawārie Bāysonhori». This historical work is one of the main sources of the reign of Amir Timur and his son Shahrukh. Keywords and expressions: Zobdat al-tawārike Bāysonhori, Sahibkiran, Majma‘ al- tawārial-soltāniya, historical source, Timurids period, Center of Oriental Manuscripts. 1 人民日报 “Женьмин Жибао” 22. III. 1989. 102 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 Темурийлар даври тарихи ва маданиятини ўрганишда асосий тарихий манбалар сирасига Низомиддин Шомийнинг “Зафарнома”, Муиниддин Натанзийнинг “Мунтахаб ат-таворих”, Шарафиддин Али Яздийнинг “Зафарнома”, Фасиҳ Аҳмад Хавофийнинг “Мужмали Фасиҳий”, Ибн Арабшоҳнинг араб тилида ёзилган “Ажойиб ал-мақдур фи навоиб Таймур”, Абдураззоқ Самарқандийнинг “Матлаъи саъдайн”, Мирхонднинг “Равзат ус- сафо”, Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг “Бобурнома”, Мирзо Муҳаммад Ҳайдарнинг “Тарихи Рашидий” асарлари, шунингдек, Кастилия1дан Самарқандга Амир Темур ҳузурига элчи бўлиб келган Руи Гонсалес де Клавихонинг “Самарқандга, Амир Темур саройига саёҳат кундалиги”, Ғиёсиддин Наққошнинг “Хитой сафари кундалиги” ва Абдураззоқ Самарқандийнинг Ҳиндистон сафарномалари киради. Мазкур тарихий асарлар қаторига Ҳофизи Абрунинг “Зубдат ат-таворихи Бойсунғурий” асари манбалар доирасини янада кенгайтиради. Ҳофизи Абру2, асли исми Шиҳобиддин Абдуллоҳ ибн Лутфуллоҳ ибн Абдурашид Ҳаравий (Ҳавофий) 763/1361–1362 йилда Ҳиротда туғилган, 833 йил шаввал ойининг 3 куни (1430 йил 25 июн)да вафот этган3. Амир Темур ва Темурийлар тарихига оид форсий тилда асарлар ёзган тарихчи олим. У Ҳирот шаҳрида туғилиб, Ҳамадонда таҳсил олган. 1380 йилларда Амир Темур сарой аъёнлари қаторидан ўрин олиб, доимий равишда олиму шоирлар мажлисларида қатнашган. Мазкур йиғилишларда шахматчи сифатида танилган. Сарой мулозимлари билан бир қаторда Амир Темурнинг бир қанча ҳарбий юришларида иштирок этган. Ҳофизи Абру, саёҳат қилган ҳудудлари сифатида Туркистон, Дашти Қипчоқ, Хуросон, Ироқнинг иккала қисми (Ироқи Ажам ва Ироқи Араб – Ф.А.), Форс, Озарбайжон, Арманистон, Рум (Кичик Осиё), Сурия, Хазар (Каспий) денгизи, Дарбанд, Ширвон, Кобул, Синд, Ҳинд, Мўлтон, Деҳли, Ганг дарёси ҳавзаси кабиларнинг тавсифи таърифларини берган4. Амир Темур вафотидан сўнг Ҳофизи Абру Шоҳрух Мирзо саройида хизмат қилган. Қисқа муддат давомида Ҳавиза вилоятининг ҳокими бўлган5. Унинг қабри Зинжон шаҳридадир. Шоҳрух Мирзо томонидан Ҳофизи Абруга Амир Темур ва унинг ворислари ҳукмронлигининг тарихини ва Мағрибдан то Каспий денгизигача бўлган мусулмон ўлкаларининг тарихий-географик маълумотномасини 1 Ҳозирги Испания. 2 Қ.: Бартольд В. В. Хафизи Абру и его сочинение // Соч. в 9 томах. Т. 8. – М.: Наука, 1973. – С. 74–97. 3 Собрание восточных рукописей / Составители: Д. Ю. Юсупова, Р. П. Джалилова. – Т.: Фан, 1998. – С.40. 4 Собрание восточных рукописей / А. А. Семенов, Д. Г. Вороновкий. Т.6. – Т.: Изд-во АН РУз, 1963. – С. 17. № 4159. 5 Maria Eva Subtelny and Charles Melville. Ḥāfeẓ-e Abru / Encyclopædia Iranica / http://www.iranicaonline.org/articles/hafez-e-abru 103 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 тузиш топширилади. Ҳофизи Абру, Амир Темур ва Темурийлар даври тарихи ва тарихий-географиясига оид жуда қимматли, хусусан: “Зайли Жомеъ ат-Таворих”, “Зайли Зафарномаи Шомий”, “Тарихи Шоҳрухий”, “Ҳофизи Абру географияси”, “Мажмаъи Ҳофизи Абру”, “Мажмаъи таворихи султония” каби асарлар муаллифидир. Ҳофизи Абрунинг Cоҳибқирон Амир Темур тарихига бағишланган дастлабки асари “Зайли Зафарномаи Шомий” деб аталади. Бу қисқа тарих Низомиддин Шомийнинг «Зафарнома» асарига ҳижрий 814 (милодий 1412) йили ёзилган “Илова” (“Зайл”)дан иборат. Низомиддин Шомийнинг “Зафарнома” асарида Амир Темур салтанати тарихи 806 (1404) йил воқеалари билан якун топади. Амир Темур вафотигача (1405 йил 18 февраль) юз берган воқеаларни эса Ҳофизу Абру мазкур “Зайл”да баён этган1. Ўз сўзларига қараганда, Ҳофизи Абру Амир Темур саройида хизматда бўлган, муайян даражада унга яқин турган. Шу даврда у Соҳибқироннинг юришларида Шарқнинг бир қанча мамлакатларида бўлган. Амир Темурнинг вафотидан кейин унинг ўғли Шоҳрух Мирзо саройида тарихнавислик қилган. Ҳофизи Абру Амир Темур ва Шоҳрухга яқин одам бўлгани учун ҳам тарихий асарларидаги у келтирган маълумотлар ўта муҳим. Ҳофизи Абру бир неча муҳим тарихий асарлар ёзиб қолдирган. Улардан бири “Мажмуъайи Ҳофизи Абру” деб аталади2. Мазкур тарихий асар 1412–1418 йилларда ёзилган. Унда муаллиф машҳур арабийнавис тарихчи Табарий (839–923)нинг “Китоби русул ва-л-мулук ва-л- хулафо” (“Пайғамбарлар, подшоҳлар ва халифалар тарихи”) китобининг Балъамий қилган форсча таҳрири, аниқроғи, халифа Муқтадир замони (908– 932)дан то халифа ал-Мустаъсим (1242–1258) давригача бўлган тарих, шунингдек, “Зайли Мажмуъа ат-таворихи Рашидуддин” (Эроннинг 1306–1393 йилларидаги тарихи) ва “Зайли Зафарномаи Шомий” асарлари ўрин олган. “Мажмуъайи Ҳофизи Абру”дан айрим парчалар матни Хонбобо Баён