Духовные основы демократического направления

Аннотация

Uzbekistan celebrated 15 years of joining to the Shanhai Cooperation Organization in 2016 year. The summit was held in Tashkent at this year. On account of these historical and political facts this article will highlight some Chinese political culture. Keywords and expressions: history of China, area of Eurasia, Western territory, Shanghai Cooperation Organization, authoritarianism, democracy, Confucius, Open Door Policy, “mandate of heaven”, Central Asia, Ideology, Uzbekistan, China. Ҳар бир халқ ўзига хос маданий қадриятларига эгадир. Маданий қад- риятларининг мавжудлиги, у ёки бу халқнинг давлат сиёсий моделини шакллантиришнинг тамойилларидан бўлиб келганлиги ҳам инсоният тари- хидан яхши маълум. Ана шу нуқтаи назардан бугунга келиб аксарият халқлар миллий-маънавий қадриятларини ўрганиш ижтимоий мазмун касб этмоқда. Буни хитойлик олим Чан Сюцзэ тил нуқтаи назардан қуйидагича таснифлайди: “Хитойнинг Ғарбий ўлкалари ва Марказий Осиёда миллий- маданий қадриятлари ва фалсафий тафаккури бир хил, бир тилда гаплашувчи халқлар яшайдики, айнан ана шу омиллар ҳудудий қўшни бўлган давлатлар билан ўзаро алоқаларни мустаҳакамлашда ҳал қилувчи ўрин тутади”. Юқоридаги фикрларга қўшилган ҳолда, тарихий тараққиётнинг маълум босқичларида мазкур макон халқларининг ташқи таъсирлар туфайли 97 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 ижтимоий-сиёсий ҳаёти билан боғлиқ тил ва ёзувларида туб ўзгаришлар юзага келганлиги ҳисобга олинмоғи керак бўлади. Бошқа бир томондан, аксарият Шарқ мамлакатларида демократик қадриятларни ўзлаштириш ҳодисаси амалда кучайди. Бундай вазиятда эса рус олими Ю. Галеновичнинг таъбири билан айтганда “Ҳар қандай давлат, у хоҳ Хитой, Япония ёки Россия бўлсин, бари бир улар ўтмишда синовдан ўтган бой тажрибаларига таянади ва унинг асосида ривжланади”1. ХХР ҳозир ҳам ўзининг янгиланиш даврида, расмий давлат мафкурасида конфуцийлик таълимоти тамойилларига оғишмай амал қилмоқда2. Хитойнинг давлатчилик тарихида конфуцийчилик таълимотига бундай ишонч вақт ўтиши билан хитой халқининг у таълимотга нисбатан эътиқодини белгилайдиган кучга айланди. Агар Ғарб ва Шарқ мамлакатлари тараққиёти қиёсий ўрганилса, бу борада Ғарбда шарқона демократияни тушинишда қатор камчиликларга йўл қўйилаётганлигини ҳис этиш қийин эмас. Яъни, демократия принциплари универсал бўлса-да, муайян шароитда унинг ривожланиш қонуниятлари ва амалга татбиқ этиш йўллари билан фарқ қилиши инобатга олинмайди. Тажрибалар эса христиан дунёсида ҳудудий бирликни ташкил этаётган мамлакатлар АҚШ ва Европа давлатларининг демократик принципларини амалга ошириш йўллари билан ҳам фарқ қилишини кўрсатмоқда. Бундан ҳар бир халқнинг демократия ҳақидаги қарашларида тарихан шаклланган миллий қадриятлар, анъаналар устувор аҳамият касб этади, деган тўхтамга келишимиз табиий. Ушбу тарихий тушунчаларнинг амалий маҳсули ўлароқ, бугунги Хитой сиёсий тизимининг асоси бўлган “Бутунхитой халқ вакиллари қурултойи” вужудга келди. Вазифаларига кўра, бугунги Ғарбдаги парламент бошқарувининг барча мезонларига жавоб беради ва ҳатто ўзининг устунлик томонларига ҳам эгадир. Шундай бўлса-да, Хитойнинг бугунги давлат раҳбарлари агарда хитой учун фойдали бўлса, амалда синалган у ёки бу давлатларнинг тажрибаларини бошқарувда қабул қилишдан воз кечмаётир. Яъни тараққиёти учун манфаат келтирса, бас. Ана шу маънода ХХРнинг расмий газеталаридан бўлган “Гуанмин жибао”нинг бошқарувда анъаналарнинг аҳамиятини таъкидлаб айтган қуйидаги фикрлари эътиборга лойиқдир: “Хитой миллати – бу бой маданий меросга эга бўлган улуғ миллат. Агар, ватанни, халқни чинакам севса, хитой миллатининг гуллаб- яшнашига ишонса, унда бошқа тажрибалар сабоғини ўрганиш Хитойга фойдали. Аммо хитой халқи учун ҳалокатли, чириган, қолоқ каби иллатларнинг ҳаммасини инкор қилишни ўрганиш керак”. Шундай экан, Хитойда қадимдан ижтимоий бошқарувда тарихга мурожаат қилиш удум сифатида қабул қилинган. 1 Галенович Ю. Образ врага начинает разрушаться // Япония сегодня, 1997. – С. 20. 2 Торчунов Е. А. Даосизм: опыт историко-религиозного опасения. – Санкт-Петербург: Лань, 1998. – С. 448. 98 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 Айрим ХХР ва Тайвань мутахассисларининг фикрича, “Хитой сиёсий ислоҳотларини ва унинг ривожланиш йўллари, қонуниятлари”ни “маданияти ва тарихи” орқали тадқиқи илмийлик касб этади. Зотан, Хитойда демкоратияни амалга ошириш масаласи ижтимоий-тарихий жараёнлар орқали кечган. Унинг тарих билан боғлиқ мезонларига амал қилиш бугун ҳам Хитой тажрибаларида ўз аҳамиятини сақлаб келмоқда. Бизнингча, демократик юксалишнинг маънавий заминлари деганда масаланинг ушбу томонларига диққат қилиш Хитойнинг бугунги ислоҳотлар даври тараққиётини тушунишда ижобий мазмун касб этади. Масалан, Хитой демократиясининг тараққиёти билан боғлиқ тарихий қадриятларига эътиборни қаратар эканмиз, унинг камида 3 минг йилдан кўпроқ тарихи борлигининг шоҳиди бўламиз. Хитойда давлат бошқарув тартиботларига сиёсий анъана сифатида, XX асрнинг ўрталаригача ҳеч ўзгартиришларсиз амал қилиб келинди. Натижада