Проявление культурного трансфера в художественном переводе

Аннотация

The article describes the transfer of cultural signs in the original text’s translation, reflection of national culture in literature, as well as features associated with the novel "Soul" by Japanese writer Natsume Soseki which was translated into Uzbek language. Keywords and expressions: cultural transfer, association, moving the meaning, realia. “XXI асрга келиб, тил нафақат мулоқот ва дунёни билиш қуроли, балки миллат маданиятининг калити(коди)”1 сифатида олимларни қизиқтира бош- лади. Одатда, бир тилдан бошқасига таржима қилганда, икки тил ўртасидаги жиддий лексик-грамматик фарқлар билан биргаликда, ўша тилларда сўз- лашувчи халқлар яшаётган табиий, иқтисодий ва сиёсий шарт-шароитлар ҳамда кишилар онгида шу омиллар тақазоси билан туғилган тасаввур, тушунча, эътиқодлар ўртасидагн катта тафовутларга дуч келиниши куза- тилади. Айнан шу ҳолатда таржимашунослик фанига янги киритилган атама “маданият трансфери” содир бўлади. “Маданият трансфери” назарияси ас- лиятдаги маданият белгиларининг таржима матнига кўчиши, бадиий асарда миллий маданиятнинг акс этиши ва унинг таржима матнида қандай тасаввур (ассоциация) билан қабул қилиниш хусусиятларини ўрганади. Унда асос бўлган маданият элементларининг таржима қилинган асар маданияти то- монидан қандай қабул қилиниши, унинг янги маданиятда қандай қурилгани, қабул қилувчи маданиятга мослашиши қизиқтиради ва ўрганилади. Е. Е. Бразговскаянинг таъкидлашича, бошқа маданият матнидаги ҳар қандай белги албатта изоҳни ва семантик кодни талаб қилади2. 1 Маслова В.А. Лингвокультурология. – М: Академия, 2001. – С. 3. 2 Бразговская Е. Е. Текст в пространстве культуры: Sny.Ogrody.Serenite. Ярослава Ивашкевича / Перм.гос. пед. Ун-т. – Пермь, 2001. – С. 6. 91 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 Бадиий матннинг трансфер бўлиши – маълум бир ғояларнинг бегона маданият майдонига “кўчиши” ёки “силжиши”, бадиий матннинг янги ҳаёти, янги муҳит шароитидан келиб чиқиб мослашишини ва шунда ҳам ўзининг ўзлигини сақлаб қолиши таржимашуносликда маданият трансфери назариясининг асосини ташкил қилади. Бадиий асарда маданият трансферини таҳлил қилишда фойдаланилган Нацумэ Сосекининг ўзбек тилига таржима қилинган “Қалб” асарида ҳам ўзбек миллати маданиятига оид бирикмалар қўлланилганининг гувоҳи бўлишимиз мумкин: ああ帰ったかい。そうか、それでも卒業ができてまあ結構だっ た。ちょっと御待ち、今顔を洗って来るから。」(88-б.) Сўзма-сўз таржимаси: “Ҳа, келдингми? Шундай қилиб, ўқишни битир- ганинг жуда яхши бўлибди. Бироз кутиб тур, ҳозир юзимни ювиб келай”. “Келдингми, болам? Ўқишни битирдингми? Балли! Ўтира тур, мен бундоқ юз-қўлимни чайиб олай”. ( Жаҳон адабиёти1, июнь 2013, 115-б.) Сўзма-сўз таржимани асл таржима билан солиштирганда, манба сифа- тида олинган таржимада ҳақиқий ўзбеклар оиласида ота-оналар томонидан тез-тез ишлатиладиган “болам”, “балли” сўзлари қўлланилиб, китобхон асар ўқиш жараёнида ўзбекларга хос турмуш тарзи тасаввури ҳам гавдаланишига сабаб бўлади. “Ўқишни битирганинг яхши бўлибди” жумласининг ўрнига “балли” сўзининг қўлланилишида маънонинг силжишини кузатамиз. Яъни, асл матнда ота ўзининг касаллиги ва ҳаётлигида ўғлининг қайтганига “битир- ганинг яхши бўлибди” дейилган бўлса, ўзбек тилига қилинган таржимада “балли” сўзида маъно ўсишини кузатамиз. Зеро, “балли” сўзи концепт бўлиб, мақтов, таҳсин, хурсанд бўлиш, ғурур каби маънолар йиғиндисидан иборатдир. Шу жиҳатдан олиб қаралса, таржима китобхон дунёқарашини, миллатини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилган деган хулосага келамиз. Япон тили матнида кўпроқ абстракт, имплицит, яъни яширин хусу- сиятга эга сўз, иборалар жуда кўп учрайди. Албатта, булар миллатнинг фикрлаши, ташқи оламга бўлган муносабати орқали шаклланади. Қуйидаги мисолда япон дунёқараши тилда акс этган кўриниши таржима матнида ўзбеклар дунёқарашига мослаштирилганининг гувоҳи бўламиз. 先生の生活に近づきつつありながら、近づくことのできない私は、先 生の頭の中にある命の断片として、その墓を私の頭の中にも受け入れた。 (38–39-б.) “Устознинг ҳаётига қанчалик чуқур кириб бормайин, бу боғлиқлик тагига етмаган бўлсам-да, ҳартугул қабр билан боғлиқ хотиралар ҳаётининг бир қисми эканлигига имон келтирдим” 1. (ЖА, май 2013, 21-б.) 1 Кейинги мисолларда “Жаҳон адабиёти” журнали ЖА сифатида қисқартирилган ҳолда берилади. 92 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 Мазкур жумлада япон тилига оид бир қанча иборалар қўлланилган. Масалан, 私の頭の中にも受け入れた [watashi no atama no naka ni mo ukeireta] ибораси сўзма-сўз таржима қилинганда “менинг бошимнинг ичига ҳам кириб борди” шаклида бўлиб, “диққатимни, эътиборимни тортди” маъноси тушунилади. 先生の頭の中にある命の断片として、その墓を私の頭の中にも受け入 れた жумласидаги 頭の中にある[atama no nakan ni aru] ибораси “бошининг ичида бўлган” шаклида сўзма-сўз таржима қилиниб, “фикри-хаёлида бўлган” маъносини англатади. Аслиятда жумланинг иккинчи қисмида берилган 墓 [haka] “қабр”, таржима матнида “қабр билан боғлиқ хотиралар” шаклида берилиб, маъно ўсишини кузатамиз. Бу ҳам ўз навбатида, ўзбек тилида назарда тутилган объект билан боғлиқ тасаввурлар ва руҳий ҳолатларнинг муҳимлигидан келиб чиқиб ягона сўз ўрнига у билан боғлиқ сўз бирикмаси қўлланилган. Ва,