Об изучении жизни и творческого наследия Абу Мансура ас-Салиби

Аннотация

This article discusses issues related to the study of biography and creative heritage of the famous medieval Arab scientist - philologist Abu Mansur Al-Tha'ālibī and expresses attitude to various scientific research in this area. Keywords and expressions: Abū Manṣūr al-Thaālibī, manuscipt, tazkirah, anthology, katib (official correspondent), rasail. Абу Мансур Абдулмалик ибн Муҳаммад ибн Исмоил ас-Саолибий ан- Найсобурий (ан-Нишопурий) 961 йилда Эроннинг Нишопур шаҳрида туғи- либ, дастлабки таълимни шу ерда олади. Кейинчалик араб тили ва ада- биётини пухта эгаллайди. Кўплаб араб ва ажам юртларига сафар қилган олим мусулмон Шарқининг маданияти, турмуш тарзи, маънавий ҳаёти билан чуқур танишиб, филология, тарих, фалсафа, жамиятшунослик каби бир қатор фанларга оид 200 га яқин асар ёзади. Унинг ижодига қизиқиш ва эътибор ўз замонасидаёқ бошланган бўлиб, кўплаб олимлар ўз асарларида ас-Саолибий номини фахр билан тилга олганлар. Бу қомусий олимнинг асарлари орадан 10 аср вақт ўтса-да, ўзининг долзарблиги, илмий ва адабий аҳамиятини йўқотмай, кўплаб тадқиқотчиларнинг диққат марказида бўлиб келмоқда. Жаҳон адабиёти тарихида ас-Саолибий ва унинг адабий фаолиятига бағишланган тадқиқотларни уч босқичга бўлиш мумкин: 1-босқич – ас- Саолибий замонасидан ХIХ асргача бўлган давр; 2-босқич – XIX–ХХ асрларда саолибийшунослик; 3-босқич – XXI асрда ас-Саолибий фаолияти ҳақидаги янги тадқиқотлар. Ас-Саолибий номини биринчи тилга олган олим унинг дўсти ва замондоши Абу Наср Утбий (961–1036) “Тарих ал-Йаминий” номли асарининг бир неча ўрнида ас-Саолибий шеърларидан намуналар келтирган. Ас-Саолибийдан бироз кейин яшаган Абул Ҳасан Али ал-Бохарзий (вафоти 1074 й.) ўзининг “Думйат ал-қаср” (“Қаср тасвири”) асарида унинг таржимаи ҳолини келтириб, шеърларидан парчалар берган. Бохарзий ас-Саолибийни Нишопурдан чиққан ал-Жаҳиз1 деб атайди ва уни худди қуёшдек маълум ва машҳур киши эканлигини эътироф этиб, отаси Нишопурда Саолибий билан қўшни бўлганлигини таъкидлайди. Ас-Саолибийнинг яна бир замондоши машҳур тарихчи Абу-л-Файз Байҳақий (995–1078) ўзининг “Тарихи Масъудий” китобида ас-Саолибий Хоразмда бир неча вақт яшаб хоразмшоҳ Абу-л-Аббос Маъмун ибн Маъмун (1009–1017) суҳбатида бўлгани ҳамда унга атаб асар ёзгани ҳақида маълумот берган2. Машҳур араб сайёҳи ва қомусий олими Ёқут ал-Ҳамавий (1179–1229) ўзининг “Муъжам ал-удабо” (“Адиблар луғати”) номли кўп жилдли асарининг бир неча ўрнида ас- Саолибий номини зикр этиб, асарларидан унумли фойдаланган. Тарихчи 1 Абу Усмон Амр ибн Баҳр ал-Жаҳиз (вафоти 869 й.) – машҳур араб адиби. 2 Абдуллаев И. Абу Мансур ас Саолибий. – Т.: Ўзбекистон, 1992. 12-б. 76 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 олим Ибн Халликон (1210–1282) “Вафайот ал-аъйон” (“Аъёнлар вафоти”) асарида ас-Саолибий ҳақида маълумот берган ва унинг шеърларидан намуналар келтирган. Ибн Халликон ўз маълумотини шундай сўзлар билан бошлайди: “У ўз даврида илм яйловларида ўтловчи, наср ва назм устоз- ларининг мажмуаси, замона муаллифларининг тожи ва мусаннифларининг имоми эди, ўзи билан рақобатлашувчи кишилар устидан ҳукм юритарди, унинг томонига (доим) туялар (карвони) йўл оларди, унинг (шеърий) девонлари зулматда нур сочган юлдуз каби Машриқ ва Мағрибда нур сочиб турарди. Унинг асарлари яхши нарсаларнинг энг машҳури, ёритувчи нарсаларнинг энг нурлиси ва муқаддамидир”1. Ас-Саолибий Абу Бакр ал- Хоразмий (935–993), Абу Али ибн Сино (980–1037), Абу Райҳон Беруний (973–1048) каби буюк ватандошларимиз билан замондош бўлиб, деярли бир давлат ҳудудида яшаганлар. Абу Райҳон Беруний ўзининг “Қимматбаҳо тошларни билиб олиш учун маълумотлар тўплами” ҳамда “Сайдана” асарларида Саолибий шеърларидан намуналар берганини профессор И.Абдуллаев таъкидлаб ўтган2. Юқорида кўрсатилганлардан ташқари Ибн Шаҳбанинг “Табақот ан-нуҳот ва-л-луғавин” (“Грамматика ва луғат олимларининг табақалари”), ал- Анборийнинг “Нузҳат ал-албоб” (“Доноларнинг ором олиши”), Ибн ал- Имюднинг “Шазарот аз-заҳаб” (“Олтин заррачалари”), ал-Ёфийнинг “Миръат ал-жинон” (“Жаннатлар кўзгуси”), Абул Фидонинг (1283–1331) “Мухтасар фи ахбор ал-башар” (“Башарият хабарлари ҳақида қисқача тарих”), Тош Кўприйнинг “Мифтоҳ ас-саодат” (“Саодат калити”), Муҳаммад Курд Алининг (1876–1953) “Кунуз ал-аждод” (“Аждодлар хазиналари”), ал- Бағдодийнинг “Ҳадийат ал-орифин” (“Маърифатлилар учун ҳадя”), ал- Хувонсорийнинг “Равзат ал-жаннот” (“Жаннатлар боғи”), Хожи Халифа номи билан машҳур бўлган турк олими ва библиографи Котиб Чалабийнинг кўп жилдли “Кашф аз-зунун” (“Шубҳаларнинг ечилиши”) асарида ва бошқа жуда кўп манбаларда ас-Саолибий ҳақида маълумотлар берилган, унинг асарлари зикр қилинган, улардан намуналар келтирилган, айримларида унинг шеърларидан байтлар илова қилинган. Ас-Саолибий замонасидан XIX асргача бўлган асарларда асосан адибнинг шаънига олқиш ва мақтовлар, китобларидан шеърий иқтибослар келтирилган бўлиб, уларда илмий танқидий фикрлар деярли кузатилмайди. Ас-Саолибий асарларини адабиётшунослик, манбашунослик нуқтаи назаридан тадқиқ этиш XIX асрдан бошланди. Бу давр