Состояние усвоения новых терминов персидского языка литературным языком

Аннотация

The article investigates the new terms of “Academy of Persian Language and Literature” and an analysis of their appling in transport terminology. Conclusion had been given doublets of transport terms in Persian language and their using form in the terminology. Keywords and expressions: term, terminology, doublet terms, terms of transportation. Тилда транспорт терминларининг қўлланилиши, аввало соҳа мута- хассислари ва транспортнинг маълум туридан фойдаланувчилар, қолаверса пресса, яъни оммавий ахборот воситалари (ОАВ) вакиллари томонидан амалга оширилади. Шу нуқтаи назардан олиб қараганда, ҳар бир соҳа мутахассислари орасида терминларни қўллаш борасида тафовут мавжуд бўлиши мумкин. Бу каби фарқловлар тилда дублетлик ҳодисасининг ривожланишига олиб келиши, шубҳасиз. Бу ҳолат билан форс тили терминологияси ҳам тўқнаш келмоқда. Масалан, форс тилида транспорт терминлари орасида шундай дуб- летларни учратиш мумкинки, уларни ҳатто эллипсис ҳодисасига учраган терминлар қаторига ҳам киритиш ноўрин бўлади. Сабаби, эллипсис ҳодисасига кўра, терминнинг аниқланмиш компонентисиз маънони англаш рўй бериши лозим. Аммо бундай терминлар ясама бўлганлиги ва фой- даланишда эса туб сўз шаклида ишлатилиши билан эътиборлидир. Масалан, ‘йўловчи ташиш транспорти’ маъносини ифодалашда барча адабиётлар, хусусан, соҳавий, нашрий ва расмий адабиётларда икки хил терминдан, яъни رفاسم لقن و لمح haml-o-naγl-e mosāfer ва یربرفاسم لقن و لمح haml-o-naγl-e mosāferbari терминларидан фойдаланилади: .یبیکرت تروصب لااک عاونا و رفاسم لقن و لمح haml-o-naγle mosāfer va anvā’-ye kālā be surat-e tarkib [ .2/1394 .ایسآ همانزور 4.ص] ‘состав кўринишидаги йўловчи ва турли хил юк ташиш транспорти’. Яна бир мисол: و تفر هب ندرک هدامآ رد یکینکت ینابهگن و یربرفاسم لقن و لمح زیهجت یارب یکینکت هاگتسيا .دوش یم هتفرگ رظن رد دمآ barā-ye tajhiz-e haml-o-naγl-e mosāferbari va negahbāni-ye tekniki dar āmāde kardan be raft-o-āmad dar nazar gerefte mišavad1 Техникавий бекат йўловчи ташиш транспортларини шайлаш ва уларни рейсга тайёрлашда техникавий хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган’. Шунингдек, фан-техниканинг шиддат билан ўсиши, янги терминларнинг ортиши, тиллардаги сўз алмашинувининг ҳамон мавжудлиги бундай ҳолатларнинг юзага келишини келтириб чиқариши, шубҳасиз. Шуларни 1 . 7 .ص .2009 هیوناژ 1 زا رابتعا .کانرطخ یلااک لمح تارقم 41 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 инобатга олган ҳолда, қуйида янги киритилган терминларнинг адабий тил тизимига ўзлашиши борасида баҳс юритилади. Расмий ҳужжатлар, одатда, бирор ташкилот ёки кенгаш қарорлари, фармойиш, келишув, низом, қоида ёки битимлар гуруҳларига тақсимланади. Ҳар бири ўз мавқеидан келиб чиққан ҳолда ўша соҳага оид маълумот ёки ҳужжатларни сақлайди. Ўз навбатида, уларда мазкур йўналиш терминлари ишлатилади. Масала шундан иборатки, қўлланилаётган бу терминлар ўзлашма ҳолида ишлатиладими ёки форсий эквивалентидан фойдаланиладими? Қуйида мана шу масалалар юзасидан бир нечта мисоллар таҳлил қилинади. Шуниси диққатга сазоворки, бир қатор Интернет расмий веб-сайтларида терминларни қўллаш борасида юқорида тилга олинган дублетлик ҳодисаси активлашган. Яъни, ҳам ўзлашма, ҳам форсий дублет келтирилган, бунинг устига қавс ичида терминнинг инглизча номланиши кўрсатилган. Шунинг ўзиёқ бир варакайига бир терминнинг учтагача дублетини қўллаш ҳолатини юзага келтирган. Масалан, Эроннинг “Эрон темир йўллари” ва “Эрон ҳаво йўллари” компанияларининг расмий веб сайтларида1 шу каби ҳолатларни кузатиш мумкин. Эроннинг термин тақдим қилиш борасидаги биринчи Академияси ҳисобланган ناريا ناتسگنهرف farhangestān-e irān “Эрон академияси” томонидан متسیس sistem ‘тизим’, ‘система’ ўрнига هناماس sāmāne термини киритилган бўлиб, هناماس sāmāne аллақачон лексик таркибга сингиб кетган ва соҳа мутахассислари томонидан қўлланилади: ...هک دنک یم ار دوخ شلات مامت تاطابترا هناماس sāmāne-ye ertebātāt tamām-e talāš-e xod rā mikonad ke … “алоқа тизими ўзининг барча ҳаракатларини бошлайди, қачонки...” Шуниси диққатга сазоворки, ه ناماس sāmāne термини соҳа ходимлари томонидан қанчалик кўп ишлатилмасин, متسیس sistem ҳам шунчалик фаол қўлланилади: .اهنآ هدنهد لیکشت یازجا و لقن و لمح یاهمتسیس Sistemhā-ye haml-o-naγl va ejzā’-ye taškildehande-ye ānhā [MB, 3-бет]. “Транспорт тизимлари ва уларни ташкил қилувчи тармоқлари”. Ёки: ...زا ترابع یبآ لقن و لمح یاهمتسیس زا یخرب تاصخشم Mošaxxesāt-e barxi az sistemhā-ye haml-o-naγl-e ābi ebārat az … [MB, 3-бет] “Сув транспорти тизимларидаги айрим характеристикалар ... дан иборат”. Юқоридагилардан хулоса қилиб айтганда, транспорт терминларини қўллашда дублетлик ҳодисаси фаол ва бу ҳолат деярли ҳар қадамда учрамоқда. 1 www.iranway.com/fa ва www.iranair.com 42 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 Эронда 2008 йил 10 апрелда “Мамлакат юкларини ташиш олий кенгаши”нинг 47-мажлисида “Портлар ва кемачилик ташкилоти” ("یناریتشک و ردانب نامزاس" “sāzmān-e banāder va keštirāni”) номланиши “Портлар ва дарёчилик ташкилоти” )"یدرونايرد و ردانب نامزاس" “sāzmān-e banāder va daryānavardi”) га ўзгарт