Стилистические и функциональные особенности персидских местоимений в публицистических текстах

Аннотация

This article is devoted to the analysis of functionally stylistic features of pronouns the analysis of all semantic groups of pronouns of Persian language is carried also out. Abstract. This article deals with the analysis of functional stylistic features of pronouns the analysis of all semantic groups of pronouns of Persian language is carried also out. Keywords and expressions: functional styles, publicistic style, genres of publicistic style, newspaper language, pronoun, synonymy. Бугунги кунда форс тилини яхлит бир тизим сифатида ўрганиш, унинг нутқий маданиятини замон талаблари даражасига кўтариш фаолиятимизнинг таркибий қисмига айланди. Форс тили сўз туркумларига оид луғавий бирликларни функционал-стилистик аспектда ўрганиш ана шу маса- лаларнинг маълум қисмини ҳал этишга кўмаклашади. Ўзбек ва рус тилшунослигида сўз туркумларининг функционал-стилистик хусусият- ларини тадқиқ этишга бағишланган бир қатор ишлар амалга оширилган. Аммо эрон тилшунослиги, хусусан, ўзбек ва рус эроншуносликларида бу 33 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 борада ҳал этилиши ва ўрганилиши лозим бўлган муаммолар анчагина. Шулардан бири алоҳида лингвистик хусусиятларга эга бўлган олмошларни стилистик йўналишда таҳлил этиш бўлиб ҳисобланади. Шу пайтга қадар олмошларнинг функционал-стилистик имкониятлари яхлит ҳолда тадқиқ этилмаганлиги танланган мавзунинг долзарблигини белгилайди. Олмошлардаги стилистик оттенкаларнинг юзага келишида нутқий вазиятда бошқа сўз туркумларига оид бўлган сўзларнинг олмош вазифасини бажариши, олмошларнинг гапда грамматик вазифадан бошқа вазифаларни ҳам адо этиши, улардаги вариантларнинг бири ўрнида иккинчисининг қўлланиши, уларнинг функционал услублар доирасида чегараланиши каби ҳолатлар муҳим аҳамиятга эга бўлади. Бу жараённи таҳлил қилиш эса олмошларнинг лингвистик моҳиятини тўлароқ англашга имкон беради. Форс тилида бошқа сўзларга нисбатан олмошлар сон жиҳатдан оз- чиликни ташкил қилади. Шундай бўлса ҳам, универсаллиги ва қўлланиш частотасининг фаоллиги билан бошқа сўз туркумларидан жиддий фарқланади. “Мавҳумлик даражасининг кучлилиги уларнинг ёрдамчи сўзлар вазифасини бажаришига шароит яратади”1. А. Г. Елисеева ва О.Н. Селиверстовалар олмошлар семантик жиҳатдан энг жумбоқ сўзлар тоифасига киришини қайд этишган эди2. Шунинг учун ҳам анъанавий грамматикадаги олмошларга бўлган муносабат доирасидан четга чиқилиши ва уларнинг стилистик имкониятлари таҳлили этилиши ана шу универсалликнинг нимадан иборат эканлиги ҳақидаги саволларга ижобий жавоб беради. Олмошларнинг функционал стилистик таҳлилини ҳам умумлингвистик таҳлил комплексида олиб қараш кутилган натижаларни беради. Чунки тил бирликларини бу тарзда яхлит олиб ўрганиш уларнинг нутқий табиатини ҳамиша тўлароқ англашимизга ва шу асосда мақсадга мувофиқ тарзда фойдаланишимизга олиб келган. Кишилик олмошларининг функционал-стилистик хусусиятлари. Кишилик олмошлари деб номланувчи олмошлар шахсларга нисбатан қўлланиб, грамматик жиҳатдан шахс отлари вазифасини бажаради. Форс тилида кишилик олмошилари – نم “мен”, وت ”сен”, ام ”биз”, امش “сиз”, кишилик-кўрсатиш олмошлари وا, ىو “у”, اهنآ , ناشيا “улар” юзасидан олиб борилган кузатишлар бу элементларнинг стилистик имкониятлари кенг эканлигини кўрсатди. نم олмоши. Бу олмошга синоним сифатида هدنب, ركاﭼ, ریقح, رقحا, بناجنيا, بناجنآ сўзлари қўлланилади. Тилнинг функционаллиги нуқтаи назаридан қайд этиш мумкинки, ن م ўрнида бу сўзларни қўллаш образлилик ва таъсирчанликка 1 Майтинская К. Е. К происхождению местоименных слов в языках разных систем // Вопросы языкознания. – М., 1966. № 1. – С. 16. 2 Елисеева А. Г., Селиверстова О. Н. Семантическия структура местоименного значения // Вопросы языкознания. – М., 1987. № 1. – С. 79. 34 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 катта хизмат қилиши мумкин бўлгани ҳолда, уларнинг ўрнида نم ни қўллаш бунинг акс натижасини бериши кузатилади. Масалан: ورب ىنامهم هب نم اب زورما ایب жумласидаги نم олмоши هدنب, ركاﭼ, ریقح, رقحا вариантлари билан алмаштирилиши мумкин, лекин унинг ўрнига زورما ایب ورب ىنامهم هب بناجنيا اب дейилиши услубий номутаносибликка олиб келади. Кишилик олмошлари ўзининг кичик доирасида – шахсни кўрсатиш жараёнида ҳам ўзаро синонимик муносабатга киришиши мумкин. Масалан, матнларда алоҳида мақсадлардан келиб чиқиб, ام олмоши نم олмошининг ўрнида якка шахсга нисбатан қўлланади. Бундай пайтда унинг семантик маъносида икки йўналишни кузатиш мумкин: бир томондан, мақтаниш, ғурурланиш каби маъноларни, иккинчи томондан эса, камтарлик маъносини ифодалайди. ام олмошининг якка шахс ва камтарлик маъносида қўлланиши кўпинча илмий адабиётлар ҳамда газета матнларида учрайди. دوشیم لابند روطﭼ تاریثات نيا مینیبب ميرظتنم ام (2:3) Ушбу таъсир нимага олиб келишини кутамиз. Юқорида санаб ўтилган هدنب, ركاﭼ, ریقح, رقحا, بناجنيا, بناجنآ каби сўзлар кишилик олмошларининг эквиваленти саналса-да, улар турли услубий қатламга мансуб1. نم меъёрий ва оғзаки тилга хос бўлса, ركاﭼ, ریقح, رقحا вариантдари эпистоляр услубга хос, بناجنآ, بناجنيا ва