О подлежаще-сказуемой модели спряжения в китайском языке

Аннотация

The paper investigates the features of subject-predicative model of a composition in Chinese language. Keywords and expressions: composition, subject-predicative model, lexicon, morpheme, hieroglyph, subject, construction, phrase. Хитой тилшунослигида мазкур моделни белгилаш учун бир нечта термин қўлланади. Булар: 主谓式 zhuweishi – субъект-предикат модель, 陈述式 chenshushi – дарак модели，述说式 shushuoshi – баён этувчи, тушунтирувчи модель，表述式 biaoshushi – баён этувчи, дарак модели. Биринчи 主谓式 zhuweishi атамаси кўп тилшунос олимлар, жумладан, Лу Чживэй1, Чжу Дэси2, Чжан Цзин3, Цзинь Шаочжи4 ва бошқаларнинг ишларида қўлланади. Қатор тилшунослар, масалан, Чжан Чжигун5, Ху Юйшу6 ва Пекин университети томонидан нашр этилган замонавий хитой тили дарслигининг муаллифлари бу моделни 陈述 chenshu сўзма-сўз айтганда “баён этиш”, “ҳикоя қилиш”, деб атайдилар. Ли Цзиньси7, Чжан Шоукан8 бу моделни белгилаш учун 述说 shushuo “баён этмоқ”, “тушунтирмоқ” атамасини, Чжоу Цзумо 表述 biaoshu “ҳикоя қилмоқ” атамасини9 қўллайдилар. Кўриб чиқилаётган моделнинг моҳияти шундан иборатки, биринчи (предметли) негиз субъект ролини бажаради ва сўз ҳосил қилган ҳолда, иккинчи (одатда, феълли ёки сифатли) негиз билан субъект-предикат муносабатга киришади. Тузилиши жиҳатидан бу модель оддий дарак гап схемасига мос келиб, бу ҳолат мазкур моделнинг номида ўз аксини топган. Одатда, субъект-предикат модель сўз ясалишнинг энг самарали моделлари қаторига киритилмайди. Бироқ, мазкур модель замонавий хитой тилида от, сифат ва феъллар ясаладиган, сўз қўшишнинг бешта асосий сўз ясовчи моделларидан бири бўлиб қолмоқда. Қуйида мазкур модель бўйича турли сўз туркумига оид сўзларнинг ясалишини кўриб чиқамиз. Хусусан, отларда ушбу модель асосида ясалган сўзларга қуйидагиларни мисол тариқасида келтирамиз: 地震 dizhen – зилзила (ер + титратмоқ), 地动 didong – зилзила (ер + ҳаракатланмоқ), 花生 huasheng – ерёнғоқ (гул + туғилмоқ), 地方 difang – дамба (тўғон + олдини олмоқ), 政治 zhengzhi – сиёсат 1Lu Zhiwei.Hanyudegoucifa. – Beijing, 1957. 160 ye. 2Zhu Dexi. Yufajiangyi. – Beijing, 1982. 231 ye. 3Zhang Jin. Ju, cizu, juzi. – Haerbing, 1984. 199 ye. 4JinShaozhi. Cihui. – Beijing, 1963. 316 ye. 5Zhang Zhigun. Xiandaihanyu. – Beijing, 1983. 523 ye. 6Hu Yushu. Xiandaihanyu. – Beijing, 1983. 568 ye. 7Li Jingxi. Hanyuyufajiaocai. – Beijing, 1959. 595 ye. 8Zhang ShoukanGoucifa he gouxingfa. – Hubei, 1981. 96 ye. 9Zhou Zumo. Hanyucihuijianghua. – Beijing, 1962. 110 ye. 28 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 (бошқариш, сиёсат + бошқармоқ), 手续 shouxu – расмиятчилик, тартиб (қўл + давом этмоқ), 笔误 biwu – ёзувдаги хато (мўйқалам, ручка + хато қилмоқ), 事变 shibian – воқеалар, ўзгаришлар (иш + ўзгармоқ, айланмоқ). Субъект-предикат модель бўйича ясалган отларнинг кўпчилиги тер- минологик лексикага тааллуқли. Масалан: 血肿 xuezhong – гематома, 脉搏 maibo – пульс, 电流 dianliu – ток (электр+оқмоқ, қуйилмоқ), 色散 sesan – дисперсия (ранг + тарқалмоқ), 位移 weiyi – силжиш (ўрин + силжимоқ, сурмоқ), 骨折 guzhe – синиш (суяк + синмоқ). Ян Цзинсюань1 ва Жэнь Сюэлян2 субъект-предикат модель бўйича нафақат икки бўғинли, балки уч бўғинли отлар ҳам ясалади, деб таъкидлайдилар. Масалан: 心绞痛 xinjiaotong – стенокардия (юрак + босмоқ, бўғмоқ), 肝硬变 ganyingbian – жигар циррози (жигар + қотмоқ), 胃下垂 weixiachui – гастроптоз (меъда + осилиб қолмоқ). Юқорида келтирилган мисоллардан уч бўғинли отлар ҳам терминологик характерга эга эканлиги кўриниб турибди. Ушбу модель бўйича сифат сўз туркумига оид сўзлар ҳам ясалади: 面熟 mianshu – таниш (шахс + таниш, машҳур), 眼熟 yanshu – таниш (кўз + таниш, машҳур), 眼生 yansheng – нотаниш (илгари номаълум бўлган) (кўз + туғилмоқ), 口紧 koujin – эҳтиёткор (сўзларда) (оғиз + тортиб қўймоқ), 口小 kouxiao – чучук, шўр бўлмаган (оғиз + кичик), 自动 zidong – автоматик (ўзи + ҳаракатланмоқ). Шунингдек, феълларга мисол тариқасида қуйидагиларни келтирамиз: 眼红 yanhong – ҳасад қилмоқ, ғазабланмоқ (кўз + қизил), 眼热 yanre – ҳасад қилмоқ (кўз + иссиқ), 首肯 shouken –рози бўлмоқ, розилик бермоқ (бош + рози бўлмоқ), 目击 muji – ўз кўзи билан кўрмоқ, гувоҳи бўлмоқ (кўз + тўқнашмоқ), 自认 ziren – тан олмоқ (ўзи + тан олмоқ). Турли хил хитой тили мутахассислари томонидан субъект-предикат модель бўйича ясалган сўзларни таснифлашга уринишлар қилинган. Чунончи, В. Горелов бу турдаги барча мураккаб сўзларни икки турга бўлади. “Биринчи тур икки морфемаларнинг йиғиндисини ифодалаб, улардан биринчиси предметни, иккинчиси эса предметнинг ўзгарувчан белгиси сифатидаги ҳаракатни англатади. Иккинчи тур шундай морфемаларнинг йиғиндисини ифодалайдики, улардан биринчиси предметни белгиласа, иккинчиси предметнинг доимий белгисини англатувчи сифат кўрсаткичи бўлиб ҳисобланади”3. Биринчи турга у 地震 dizhen – зилзила (ер + тит- ратмоқ) каби сўзларни, иккинчи турга – 年轻 nianqing – ёш (йиллар + енгил) каби сўзларни киритади. 1Yan Jingxun. Yixucigoucifa. – Beijing, 1983. 87–92уе. 2Ren Xueliang .Hanyuzaocifa. – Beijing, 1980. 137 ye. 3 Горелов В. Лексикология китайского языка. – М.: Просвещение, 1984. – C. 38–39. 29 SHAR