«Ширин» в «Фархаде и Ширин»

Аннотация

The paper deals with character of Shirin in Navoi’s poem “Farkhad and Shirin”. Her rich spiritual inner world is described through 44 adjectives. Keywords and expressions: the word “shirin”, genetical meaning of the word, lexical meaning of the word, metaphoric meaning of the word,mutaradiph words, word game,adjective. “Ширин” сўзи “Фарҳод ва Ширин” достонида 65 марта ишлатилган бўлиб, икки маънода ишлатилади. “Ширин” форсча бўлиб, “шир” – “сут” сўзига “-ин” қўшимчаси қўшилиб, “ширин”, яъни “сутли” сўзи ясалган. Лекин “ширин” ўзининг генетик маъносидан бошқача маънолар: 1) қанд, шакар, новвот қўшилган ҳар қандай егулик ва ичкулик; 2) ҳар қандай ёқимли, кўнгилга яқин, латиф нарса; 3) тугал, мукаммал ва бошқа маъноларни касб қилган. Достонда Ширин қаҳрамон номи, шунингдек, ўз луғавий маъносида ишлатилган. Бу таҳлилдан мақсад Ширин тимсолининг шоир таърифидаги маънавий ва ташқи гўзаллигини, шунингдек, луғавий маъноларини очиб беришдир. 2/39 Не маҳваш ҳуснига ким берди тазйин, Ани айлаб жаҳон аҳлига Ширин. Байт мазмуни: “Қайси гўзал ҳуснига оро берса, уни жаҳон аҳлига Ширин айлади”. 5 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 Бу байтда шоир эйҳом санъатини ишлатиб “ширин”нинг икки маъносига ишора қилган. Биринчи маъноси: қайси гўзал ҳуснига (Аллоҳ) оро берган бўлса, уни ошиқларга маҳбуб қилди. Иккинчи маъноси: гўзалларни жаҳон аҳли кўнглига яқин, севимли қилди. Биринчи маъносида Фарҳоднинг Ширинга бўлган ишқига ишора бор, иккинчисида умуман гўзал жонзот борки, жаҳон аҳли севгисига сазовор маънолари жо бўлган. 2/47 Ўкуш Фарҳоду Ширин айласанг жамъ, Шабистонида бир парвонаю шамъ. Байт мазмуни: “Фарҳод ва Ширинларнинг кўписини жамласанг, ётоқ- хонасидаги бир парвона ва шамнинг ўзи”. Бу байтда Фарҳод парвонага ва Ширин шамга ташбиҳ қилинган, яъни парвона шам ишқи оловида куяди, шам эса ишқ дардида куйиб адо бўлади. 7/32 Каломин ул гуҳардек айла рангин, Ҳадисин ул шакардек айла Ширин. Байт мазмуни: “(Навоий) сўзини ул гуҳардек (Жомий каломидек) ранг- баранг қил, гапларини ул шакардек (Жомий сўзларидек) ширин (ёқимли) қил”. Бу байтлар Жомий мадҳида ёзилган, шоир ўз шеърларини Жомийнинг шеъридек ёқимли, ширин бўлишини тиламоқда. Бу байтдаги “ширин” сўзининг асар қаҳрамонига алоқаси йўқдай, аммо бу байтда эйҳом санъати бор. 8/72 Ҳазин Фарҳод шуғлин айла ширин, Ки топқойсен нигоре ўйла Ширин. 8/73 Ки ул Ширинга бу ёндошса бир дам, Анинг ширинлиғидан келмагай кам. Байтлар мазмуни: “Ғамгин Фарҳод ҳақидаги (Навоийнинг) ишларини “ширин” (ёқимли) қилгин, шунда Ширинга ўхшаган гўзал (асар) топасан. Агар ул (Фарҳоднинг) Ширинига бу “ширин” (асар) ёндашса, (Фарҳоднинг) Ширинидан (гўзаллик, севимлиликда) кам келмагай”. Бу байтда “Ширин” гўзаллик тимсоли, достон эса гўзаллик тимсоли бўлган Шириндай гўзал ва севимли бўлиш “ширин” сўзи орқали сўз ўйини қилинган. 17/61 Айоқчилик этиб ҳар сори ойин, Ачиғ май тутқали бир сабзи ширин. Байт мазмуни: “(Яшил) рангли қасрда яшил ранг кийимли (гўзаллар) аёқчи (соқий)лик қилиб, аччиқ май тутарди”. 6 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 Бу байтда “сабзи ширин” бирикмаси “яшил либосли гўзал қиз” маъ- носини ифодалаган. 23/69 Қалам айлаб анингдек чуст у ширин, Ки айтиб девбанди чарх таҳсин. Байт мазмуни: “(Аҳриман) гурзисини чаққон ва боплаб қилич билан чопди, (Фарҳодга) фалак девни боғловчиси таҳсин айтди”. Бу байтда “ширин” сўзи мажозий маънода “чиройли ҳолатда, боплаб” маъносида қўлланган. Достонда “Ширин” тимсоли бир қатор мутародиф сўзлар билан ифодаланган бўлиб, бу асар бош қаҳрамонининг турли хислат ва фазилатларини ўзида жо этган. 31/120 Не англайким қаю маҳрў экансен. Ичим қон айлаган сенму экансен? Бу байтда Шириннинг чеҳраси “маҳрў” ойга ўхшатилган. 31/128 Чу Фарҳод ул пари эканни билди, Чекиб ўтлуқ фиғон андоқ йиқилди. Бу байтда Шириннинг гўзаллиги париларга ўхшатилган. 31/144 Дебон Шопур бу янглиғ фасона, Суманбар айлабон ашкин равон. Бу байтда “суманбар” сўзи Ширин таърифида бўлиб, “бадани ёсуман рангли”, яъни “оқ-сариқ рангли” маъносини ифодалаган. 32/9 Вале ёдиға бу келдиким ул ой, Дема ой, офтоби оламорой. Бу байтда Шириннинг ташқи гўзаллиги ойга, “оламни безаган офтоб”га ташбиҳ қилинган. 32/13 Тафаррус қилдики меҳри дилоро, Анинг ҳолиға қилғондур мадоро. Бу байтда Ширин “меҳри дилоро”, яъни “дилни ёритувчи қуёш”га ўхшатилган. 32/18 Ўзи бирла дебонки, ул паричеҳр, Мени мажнунға мунча кўргўзуб меҳр. Бу байтда Ширин “паричеҳр”, яъни “чеҳраси паридек” деб таърифланган. 7 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2016, № 3 32/44 Тегиб ҳижрон ўқи маҳвашқа кори Иликдин кўрди борур ихтиёри. Бу байтда Ширин “маҳваш”, яъни “ойга ўхшаш” тимсолида ифодаланган. 32/51 Меҳинбону ул ой жаҳду шитобин, Чу кўрди фаҳм қилди изтиробин. Бу байтда “ой” сўзи кўчма маънода Ширинни, яъни ойдай гўзал мавжудотни ифодалаган. 32/69 Десаким бормайин гулчеҳри зебо, Бўла олмай ҳазин кўнгли шекибо. Бу байтда Ширин кўчма маънода “гулчеҳри зебо”, яъни “гул чеҳрали гўзал” деб ифодаланган. 33/59 Чекиб ул сарви гулрух тахту жоҳин, Бу тахт узра ҳамул ҳусн аҳли шоҳи