Методологические аспекты категории «Толерантность»

Аннотация

The article analyzed the tolerance as a separate category of contemporary philosophy. On the basis of a comparative analysis of scientific views the complex structure and complexity of this concept are revealed. The meaning of the characteristics of the dialectical relationship of tolerance is illuminated, forms of tolerant behavior and actions are given out, as well as the tolerance is justified as moral and ethical imperative. Keywords and expressions: tolerance, patience, methodology, ethics, selflessness. Бағрикенглик давримиздаги долзарб социогуманитар муаммолардан бири ҳисобланади. Таъкидлаш жоизки, маданий конктекстда бағрикенглик маданиятлар ва цивилизациялар ўртасидаги мулоқотга бўлган зарурият би- лан изоҳланса, фалсафий нуқтаи назарга кўра эса, у коммуникатив кўри- нишдаги ижтимоий воқелик, замонавий фалсафанинг ўзига хос шакли сифа- тида намоён бўлади. Постноклассик ёндашувга мувофиқ бағрикенглик муло- қот эпистемологияси орқали тақозолангандир. В. А. Лекторскийнинг фик- рича, мазкур феномен “инсоннинг тушуниши, унинг идентиклиги, билиш ва ўзаро тушунишининг имкониятлари ва чегараларига дахлдор бўлган қатор принципиал фалсафий масалалар билан боғлиқ”1. Аҳамияти ўта юқори эканига қарамай, бағрикенглик мавзуси ҳозирги даврда юзаки қарагандагина очиқ, баъзиларнинг фикрича эса, ҳатто, ҳал 1 Лекторский В. А. О толернатности, плюрализме и критицизме. // Вопросы философии. 1997, № 11. – С. 46. 158 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 этилган бўлиб кўринади. Бироқ, бизнингча, бундай мулоҳазалар ноўрин. 1965 йилда Герберт Маркузе “Соф бағрикенгликнинг танқиди” номли кито- бида тоқатлилик, бағрикенгликни танқид остига олишга уринган эди. Хусу- сан, олимнинг фикрига кўра, тоқатлилик репрессив хусусиятга эга. Жамият- ни мақбул, яхши томонга ўзгартиришнинг энг оптимал йўли, бу мутлақ тоқатсизликдир. Шу маънода, жаҳон илмий адабиётида мазкур муаммо бўйича баҳс-мунозаралар ҳали ҳамон қизғин давом этмоқда. Бугунги кунга келиб бағрикенглик муаммосининг фалсафий жиҳатларининг тадқиқига бағишланган фундаментал тадқиқотлар амалга оширилган бўлиб, В.А. Балханов, Р.Р. Валитова, Б.В. Емельянов, В. М. Золотухин, Н.В. Круглова, В.А. Лекторский, Е.В. Магомедова, С.В. Скворцов, М.Б. Хомяков ва бошқа- ларнинг илмий ишлари шулар жумласидандир. Бундай тадқиқотларда “бағри- кенглик” тушунчасига қаратилган назарий тадқиқотларнинг тизимли шарҳлари ўз аксини топган. Айни пайтда, замонавий ижтимоий-гуманитар фанлар тизимида “бағрикенглик” тушунчасининг мазмунини аниқлашга бағишланган тадқиқотлар жараёни давом этмоқда, деб ҳам таъкидлаш мумкин. Зеро, бағри- кенглик турли контекстларда, кўп ҳолларда мазмунан бир-бирига зид бўлган мулоҳазаларда талқин этилади. Шу муносабат билан бағрикенглик ҳодисасини талқин этиш учун феноменологик таҳлил услубини қўллаш, бизнингча, мақсадга мувофиқ. Фалсафа тарихида мазкур илмий услуб борасида турлича ёндашувлар мавжуд бўлган. Жумладан, И. Кант феноменология деганда “нарса ўзида” бўлган ҳолатлардан фарқ қилувчи эмпирик ҳодиса ҳақидаги таълимотни тушунган. В. Гегель эса, бевосита ҳиссий англашдан мутлақ билим сари босқичма-босқич диалектик равишда ҳаракатда бўлган онгнинг метафизик тасвирини феноменология сифатида баҳолаган. Ўз навбатида, Н. Гартман фикрича, феноменология, бу ҳодисалар, эмпирик маълумотларни холис, беғараз, объектив изоҳлашдан иборатдир. Э. Гуссерль қарашларида фено- менология ҳодисаларнинг аҳамияти ва мазмунини тадқиқ этиш ҳақидаги таълимотдир. Олимнинг нуқтаи назарига кўра, феноменологиянинг вази- фаси предметнинг турли-туман фикрлар, сўзлар ва баҳолар билан тунд- лашиб кетган мазмунини ойдинлаштиришдан иборатдир. Шунга кўра, тад- қиқотимиз доирасида бағрикенглик ҳодисасининг феноменологик талқини айнан ушбу маънода қўлланилади. БМТнинг фан, таълим ва соғлиқни сақлаш масалалари бўйича ташкилоти ЮНЕСКО томонидан 1995 йил ноябрь ойида Бағрикенглик тамойиллари декларациясининг қабул қилиниши ҳамда шу йилни дунё миқёсида Халқаро бағрикенглик йили деб эълон қилиниши бағрикенглик билан боғлиқ маса- лаларга бағишланган йирик илмий ишларнинг ривожланишида янги бос- қични бошлаб берди, дейиш мумкин. Бағрикенглик тамойилига нисбатан қўлланиладиган ёндашувларнинг таҳлилидан маълум бўладики, ушбу тушунча серқирра ва мураккаб фал- 159 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 сафий категория ҳисобланади. Ушбу тушунчанинг мазмуни бўйича олим ва тадқиқотчилар орасида якдиллик мавжуд эмас. Шу нуқтаи назардан қара- ганда, ҳозирда унинг моҳиятини тадқиқ этишга қаратилган бир нечта за- монавий илмий йўналишларни ажратиб кўрсатиш мумкин. Хусусан, шартли равишда, бағрикенглик феноменининг мазмунини очиб беришга қаратилган рационал, қадриятли ҳамда субъектив ёндашувлар шаклланган. Бағрикенглик тамойилининг рационал асосларга эга бўлган бирламчи талқинларига Дж. Локкнинг ўзгаларнинг қарашлари ва эътиқодларини тан олишга доир фикрлари, Дж. Ст. Миллнинг турли хил ҳаёт тарзларининг ёнма-ён мавжуд бўлишининг табиийлиги ҳақидаги концепцияси мисол бўла олади. Мазкур