Политика Тимуридов в вопросе Монголии (Эттисув, Восточный Туркестан) (первая половина XV в.)

Аннотация

The article analyses history of political place and role of the Temurids as Shahrukh and his son Ulughbek in Mogolistan continent (East Turkestan) , and also bilateral political, diplomatic relations between them in the middle of XV century based on historical sources. Keywords and expressions: the Temurids, internal policy, foreign policy, diplomatic relations, responsible (for), military political relations, Maverunnahr, Khorasan, Mogolistan, Shahrukh, Ulughbek, Muhammad Khan, Sheikh Nuriddin, Shah Malik. Dughlat, Naqshi Jahan. Темурийлар салтанати ташкил топган даврнинг илк босқичларидаёқ салтанат сиёсий ҳаётида муҳим ўрин тута бошлаган ҳудудлардан бири – Мўғулистон (бу ерда Еттисув ва Шарқий Туркистоннинг катта бир қисмини 125 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 ўз ичига олган тарихий Мўғулистон тушунилмоқда – Х. Ф.) ҳудуди эди. Чингизий ҳукмдорларнинг таянч ҳудудларидан бири бўлган ва ўша давр манбаларида “Мўғулистон” деб аталган Шарқий Туркистон, Еттисув, қис- ман Жанубий Сибирь худудларини эгаллаган мазкур минтақа кўплаб турк- мўғул қабилаларига макон, айни пайтда йирик ҳарбий кучлар маркази бўлиши баробарида, ўзининг географик жиҳатдан муҳим мавзеда жой- лашганлиги билан Темурийлар салтанати учун алоҳида аҳамият касб этар эди. Зеро, Хитой билан олиб борилган савдо элчилик муносабатларини йўлга қўйиш ва ривожлантиришга алоҳида эътибор берган Амир Темур ва темурийлар учун мазкур ҳудуд муҳим стратегик аҳамиятга эга эди. Темурийлар салтанати билан Хитой давлати ўртасида жойлашган Мўғулистон ҳудудидаги мавжуд мураккаб сиёсий вазият кўп ҳолларда ҳар иккала давлат ўртасидаги сиёсий, иқтисодий алоқаларнинг ривожланишига монелик қиларди. Шу мақсадда Амир Темур ҳам, ундан кейинги даврда ҳукмронлик қилган Шоҳрух Мирзо ҳам бу ҳудуддаги сиёсий ҳаётга бевосита ва билвосита аралашишга мажбур бўлганлар. Иккинчи томондан, мўғул ҳукмдорларининг Фарғона ҳудудига босқинларини бартараф этиш ҳам темурийлар учун алоҳида аҳамият касб этганлигини таъкидлаб ўтиш жоиз. Мўғулистонда расмий ҳокимият чингизийлар қўлида бўлган бўлса ҳам, амалдаги ҳокимият турли турк-мўғул уруғларидан чиққан амирларда эди. Чунончи, ХIV–ХVI аср бошларида Мўғулистонда сиёсий мавқега эга дуғлот1 уруғи вакиллари янада фаоллашган бўлиб, улар Шарқий Туркистонда ҳукмронлик қилиб турган Чиғатой хонларининг яқин вакил- лари ҳисобланардилар. Амир Темур вафотидан сўнг 1409 йилга келиб темурийлар ўртасидаги ўзаро низоларга бир қадар хотима берган Шоҳрух Мирзо ташқи сиёсатда темурийларнинг мавқеини тиклашга ҳаракат қила бошлайди. Зеро, Соҳиб- қироннинг вафотидан кейин темурийлар ўртасида бошланган низолар натижаси ўлароқ, ташқи сиёсатда илгариги мавқе ва салобат бой берил- ганди. 1409 йилда Самарқанд тахтини эгаллаб, бир қадар муваффақият қозонган Шоҳрух Мирзонинг олдида ўта муҳим вазифа – Амир Темур салтанатининг қолган қисмларини қайта салтанат тасарруфига киритиш ва ташқи сиёсатда темурийлар мавқеини тиклаб олишдек муҳим, шу билан бирга нозик вазифа турарди. Шоҳрух Мирзо Мовароуннаҳрда муваф- фақиятга эришган бўлса-да, бироқ бу унга ташқи сиёсатда ҳам эркин ва устувор сиёсат юргизиш мумкин, деган хулосани бермасди. 1 Дуғлот – манбаларда дуғлат, дуғулат шаклларида қайд этилиб, кўплаб турк-мўғул уруғ- ларини бирлаштирган қабила бўлиб, Чингизийлар даврида Еттисув ва унга қўшни ҳудудларда, хусусан, тарихий Мўғулистонда катта нуфузга эга эди. Кейинчалик улар бир қатор туркий халқларнинг этник шаклланишида фаол иштирок этиб, улар таркибига сингиб кетадилар. Хусусан, қозоқларнинг Сирдарёнинг ўрта ҳавзаларидан Балхаш кўлигача чўзилган кенгликда истиқомат қилган қабилаларининг асосий қисми дулат (дуғлат) деб аталиб, то сўнгги ўрта асрларгача ўз нуфузларини сақлаб қолишган (Қ а р а н г: Bregel Y. An historical atlas of Central Asia. – Leiden–Boston: Brill, 200Р3.. 7–6 –77). 126 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 Шоҳрух Мирзо Ҳиротни салтанат пойтахти, деб эълон қилиб, ўзи “улуғ хоқон” сифатида салтанатни бошқара бошлагач, Мўғулистон ва Дашти Қипчоқ билан олиб бориладиган сиёсий муносабатларни Улуғбек Мирзо орқали амалга ошира бошлайди. Дарҳақиқат, Мўғулистон ва Дашти Қипчоқ билан йўлга қўйилган сиёсий алоқаларда Улуғбек Мирзонинг фаолияти алоҳида ўрин тутарди. Зеро, бундан кейинги Мовароуннаҳр билан Мўғулистон муносабатлари Улуғбекнинг тутган сиёсатига боғлиқ эди. Чунки айрим ҳолларда Шоҳрух Мирзо ҳам Улуғбек Мирзога таъсирини ўтказа олмас, бу эса давлатлар орасидаги сиёсий вазиятнинг кескинлашиб кетишига сабаб бўларди. Айтиб ўтиш керак, темурийларнинг Мўғулистон билан муносабатларида Шайх Нуриддин билан боғлиқ масалалар ҳам алоҳида ўрин тутади. 1410 йил баҳорида амир Шайх Нуриддин Жаҳонгир Мирзога белгиланган отабек (оталиқ) билан иттифоқ тузиб, Улуғбек Мирзо ва амир Шоҳмаликка қарши ҳарбий ҳаракат бошлаган эди1. Бир неча тўқнашувлардан кейин Самарқандни истисно қилганда, Амударёгача бўлган ерлар Шайх Нуриддин қўлига ўтган бўлиб, Улуғбек Мирзо эса Калифга чекинишга мажбур бўлади. Мовароуаннаҳрдаги кейинги воқеалар х