Перевод фразеологии хинди с использованием эквивалентных и альтернативных выражений

Аннотация

This paper is devoted to study the translation problems of idioms from Hindi into Uzbek through equivalents and alternative version. It hass been leaded comparative analysis of peculiarities of Hindi and Uzbek phraseology and determined semantic and stylistic conformity. Keywords and expressions: idiom, phraseology, translation, equivalents, alternative version, meaning by dictionary, Hindi, verbal translation. Маълумки, бадиий асарларни бир тилдан иккинчи тилга ўгиришда эркин бирикмаларни таржима қилиш қийинчилик туғдирмайди. Аксинча, кўчма 118 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 маънода қўлланилган турғун бирикмаларни, айниқса, фразеологизмларни таржима қилиш қийин кечади. Тилнинг лексик бирликларига нисбатан бирмунча мураккаб таркибли лисоний воситалари бўлмиш фразеологик бирликларни таржимада адекват талқин этиш таржима амалиётининг ўта мураккаб ва, шу билан бирга, жуда масъулиятли масалаларидан ҳисобланади. Чунки фразеологик бирликлар нутқнинг бадиий-тасвирий воситалари сифатида фикрнинг оддий, бетараф баёнидан кўра кўпроқ турли-туман услубий вазифаларни ифода этишда иштирок этадики, уларнинг ушбу вазифаларини ҳисобга олган ҳолда, уларни таржимада бежирим талқин этишга интилиш бадиий асарнинг образли ҳамда ҳиссий-тасвирий қийматини қайта яратиш йўлидаги жонбозлик билан чамбарчас боғлиқдир. Фразеологик бирликларни таржима қилишнинг ўта мураккаб амалий жараён эканлиги асосан мазкур бирликлар табиатига – уларнинг лексик, семантик ва қурилиш жиҳатларидан мураккаблигига вобастадир. Боз устига, талай фразеологизмлар миллий хусусиятга эгадирки, бу ҳол ҳам таржи- монлар олдига қатор амалий қийинчиликларни кўндаланг қилиб қўяди1. Ўзбек тилшунослиги ва таржимашунослигида фразеологизмлар тад- қиқига бағишланган қатор илмий тадқиқотлар амалга оширилган. Бироқ мазкур тадқиқотларда “фразеологизм” тушунчасининг турлича талқин этил- ганлигини кузатиш мумкин. Жумладан, ўзбек тилшунослигида “фразеоло- гизм” тушунчаси тор маънода фразеологик бирлик, яъни ибора сифатида талқин этилса, ўзбек таржимашунослигида кенг маънода талқин этилиб, ибора билан бир қаторда, мақол, матал ва идиомалар ҳам тушунилади. Сабаби, таржимашуносликда ибора баробарида мақол, матал ва идиомалар таржимаси ҳамда улардаги экспрессивлик даражасини етказиб бериш бирдек мураккаб ҳисобланади. “Фразеологик бирикмаларни оддий сўз бирикмаларидан ажратишнинг тўрт асосий белгиси: - фразеологик бирикмаларнинг маълум бир модель асосида ясалмас- лиги; - кўчма маънода ишлатилиши; - турғунлиги; - икки ёки кўп мустақил сўзлардан ясалиши”2. Ўзбек тилшунослиги ва таржимашунослигида фразеологизмларни тар- жима қилиш масаласи кенг ўрганилган бўлиб, уларда таржима усулларининг ўзига хос тизими яратилган. Ҳинд тилшунослигида ҳам фразеологизмлар тадқиқига бағишланган қатор илмий ишлар амалга оширилган. Бу ўринда ҳинд тадқиқотчиларидан, “Рамдахин Мишра हंद मुहावरे /hindi muhavre/ (1924), Бахадур Чанд लोकितयाँ और मुहावरे /lokoktiyan aor muhavre/ (1932), 1 Мусаев Қ. Таржима назарияси асослари. – Т.: Фан, 2005. 183–184-б. 2 Бадиий таржиманинг актуал масалалари. – Т.: Фан, 1977. 62-б. 119 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 Жамбунатхан हंद मुहावरकोश /hindi muhavrakosh/ (1935), Ар. Жи Ширахинди हंद मुहावरकोश /hindi muhavrakosh/ (1936), Браҳмасваруп Диндар Шарма हंद मुहावरे /hindi muhavre/ (1938), Амбикапрасад Важпай हंदसु तानी मुहावरे /hindustani muhavre/ (1940), Балмуканд Арш Малсияни मुहावरे और कहावत /muhavre aor kahavaten/ (1957), Пратибха Агарвал हंद मुहावरे /hindi muhavre/ (1969), Боланатх Тивари हंद मुहावरकोश /hindi muhavrakosh/ (1984)”1 каби- ларнинг асарлари жуда муҳим манба ҳисобланади. Бироқ ҳинд таржимашунослигида фразеологизмларни таржима қилиш масаласи тизимли равишда ишлаб чиқилмаган. Ҳиндча-русча ва русча- ҳиндча икки тиллик луғатларда фразеологизмлар таржимасига оид умумий маълумотларгина ўрин олган. Ўзбек ва рус таржимашунослигида фразеологизмларни эквивалент, му- қобил, тасвирий ва калька усулларида таржима қилиш мумкинлиги зикр этилган. Ҳиндий тилидан ўзбек тилига ўгирилган таржималарни тадқиқ этиш жараёнида фразеологизмларнинг эквивалент ва муқобил иборалар воситасида берилиши энг кўп тарқалган усуллардан бири эканлиги маълум бўлди. Қуйида ҳиндий тилидан эквивалентлик ва муқобиллик усулида таржима қилинган айрим ибораларни кўриб чиқамиз: ोध तो तु हार नाक पर रहता है। /krodh to tumhari nak par rehta hai/ 2. Ушбу жумланинг таржимаси: Жаҳлинг доим бурнинг учида туради3. Ҳиндий тилидаги ोध नाक पर रहना /krodh nak par rehna/ фразеологик бир- лиги ўзбек тилидаги жаҳл бурун учида турмоқ иборасига эквивалент ҳисоб- ланади. Иккала тилда ҳам “жаҳлнинг тезлиги”ни ифодаловчи бир хил иборанинг борлиги ҳинд ва ўзбек халқлари турмуш шароитлари, урф-одатлари ва мантиқий мушоҳадаларида муштараклик, боғлиқлик мавжудлигини кўрсатади. यह प देखता ह कमला भीगी ब ली बन गया और दबे पाँव बैठक क ओर चला गया। /yeh part dekhta hi kamla bhigi billi ban gaya aor dabe panv beythak ki or chala gaya/ 4. Таржимаси: Бу хатни кўриши билан Камла сув