Источниковедческий анализ темы голода в Туркестанской АССР

Аннотация

This article analyzed the issue of hunger season, the source of Turkestan ASSR The author tried to clarify the issue according to present-day requirements by comparing and studying historical sources, archival documents, periodical press materials and statistical data. Keywords and expressions: Turkistan ASSR, archival documents, the hunger, the Food Commission, food groups, historical sources, resolutions and the decisions of the Bolsheviks, national Communists, Centre. Туркистон минтақасида 1917 йил кеч кузида большевиклар томонидан совет ҳокимияти ўрнатилгач, Туркистон АССРда даҳшатли очарчилик юз 104 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 берди. Фарғона водийсида бу очарчилик натижасида 1917–1923 йилларда 1 млн. киши, Самарқанд вилоятида 200 000 киши ўлди. Туркистон АССРдаги очарчилик мавзусининг манбашунослик таҳлили муаммонинг қўйилиши ва манбавий асосларининг кўплиги жиҳатидан алоҳида тадқиқ қилинишга муҳтождир. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси муста- қилликка эришгач, мазкур муаммони холис ўрганиш имконияти туғилди. Туркистон АССРда 1917–1924 йилларда бўлган даҳшатли очарчилик ва унинг оқибатлари тарихига оид манбаларни таснифлаш (классификациялаш) ва турларга ажратиш (типология қилиш) жараёнида улар қуйидаги асосий гуруҳларга ажратилди: 1. Эълон қилинган ҳужжатлар ва материаллар тўпламлари. 2. Архив ҳужжатлари ва материаллари. 3. Даврий матбуот. 4. Статистик ва демографик маълумотлар. 5. Хотиралар ва эсдаликлар. 6. Совет давлати ва коммунистик партия раҳбарларининг турли нутқ, маъруза ва мақолалари. 7. Дала материаллари (Оғзаки тарих маълумотлари). Манбаларнинг биринчи гуруҳига эълон қилинган ҳужжатлар ва мате- риаллар тўпламлари киради. Уларни ҳам шартли равишда иккита йирик туркумга ажратиш мумкин. Биринчи туркум Туркистондаги совет ҳукумати ва большевиклар партиясининг расмий ҳужжатларидан1 иборат бўлса, иккинчи туркум муайян мавзу (Туркистондаги очарчилик, Мусулмонлар бюроси ва б.)га бағишланган ҳужжатлар ва материаллар тўпламларидан2 иборат. Бу тўпламларнинг кўпчилиги 1918–1924 йилларда эълон қилинган. Биринчи туркумдаги ҳужжатлар асосан Туркистондаги совет ҳукумати- нинг дастлабки декретлари бўлиб, уларда Туркистон АССРда озиқ-овқат развёрсткаси, озиқ-овқат солиғи, ғалла тўғрисида, очарчилик ва унга қарши кураш масалалари ёритилган. Бу декретлар ва большевиклар партиясининг съездларида қабул қилинган турли резолюция ва қарорлар воситасида Туркистондаги ўша даврнинг иқтисодий ва сиёсий аҳволи, ўлка аҳоли- сининг оғир турмуши ва очарчилик ҳолати намоён бўлади. Иккинчи туркумдаги китоблар ўртасида Туркистон ўлка Мусулмонлар бюросининг материаллари киритилган асар алоҳида ажралиб туради. 1 Сборник декретов и приказов Совета Народных Комиссаров Туркестанской Федеративной Республики (с 23 ноября 1917 г. по 1 июля 1918 г.). – Т., 1918; Сборник важнейших декретов, постановлений и распоряжений Правительства ТАССР за 1917–1922 гг. – Т.: Изд. Комиссии СНК, 1922; Резолюции и постановления съездов Коммунистической партии Туркестана (1918–1924 гг.). – Т.: Узбекистан, 1968 и др. 2 Мусбюро РКП(б) в Туркестане. 1, 2 и 3 Туркестанские Краевые конференции РКП 1919– 1920 гг. С введением тов. Рыскулова. – Т.: Туркгосиздат, 1922; Подготовки и проведение Великой Октябрьской Социалистической революции в Узбекистане. Сборник документов. – Т., 1947 и др. 105 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 Таниқли давлат арбоби Турор Рисқулов (1894–1938) томонидан нашрга тайёрланган мазкур китобдаги очарчилик тўғрисидаги маълумотлар бугун ҳам ўз аҳамиятини йўқотган эмас. Манбаларнинг иккинчи гуруҳига архив ҳужжатлари ва материаллари кирган бўлиб, улар тадқиқотни ёзиш учун алоҳида муҳим аҳамиятга эгадир. Ўзбекистон Республикаси Марказий давлат архиви (Ўзбекистон МДА)нинг совет даврига оид Туркистон АССР тарихига оид ҳужжатлар жамланган фондларида очарчилик ва унинг оқибатлари ҳақида муҳим маълумотлар мавжуд. Хусусан, Туркистондаги Очарчиликка қарши кураш марказий комиссияси материаллари мавзуни ёритишда асосий манба ҳисобланади. Ўзбекистон МДАда мавжуд Туркистон АССР МИК (17-фонд), Туркистон АССР ХКС (25-фонд), Туркистон АССР Озиқ-овқат халқ комиссарлиги (31- фонд) ва бошқа фондлардаги материалларда Туркистондаги очарчилик ма- салалари ёритилган. Масалан, 1923 йил октябрда Қўқон шаҳрида тайёрланган архив ҳужжатларининг бири “Фарғонада очарчиликнинг вужудга келиши ва тарқалиши” деб номланиб, унда қуйидаги маълумотлар мавжуд: “1917–1918 очарчилик йиллари Фарғона вилоятидаги хўжалик ҳолатига кучли таъсир кўрсатди, айрим жойларда деҳқонларга босмачилар гуруҳлари ҳужум қилиб, ўзлари билан чорва молларини ҳайдаб кетишган бўлса, баъзи жойларда деҳқонларнинг ўзи босмачиларга бориб қўшилди. Туркистон фронти қўмондонлиги вилоятда 15 мингдан 40 минг нафаргача бўлган қизил аскарларни доимий равишда сақлаб туришга тўғри келди... 1921 йилнинг қиши ва 1922 йилнинг баҳорида очарчилик ва қурғоқчилик яна ўзининг асоратларини сездирди. Қишлоқ ва овулларда, ҳатто шаҳар- ларда бошпанасиз ва уйсиз қолган оч