Карта водных ресурсов Центральной Азии в «Китаб гараиб аль-фунун ва мулак аль-уюун»Мазкур мақолада XI асрда Мисрда яшаган номаълум географ олим қаламига мансуб “Китаб ғарайиб ал-фунун ва мулах ал-уюн” асарида акс эттирилган маълумотлар асосида Марказий Осиё ҳудудидаги сув манбалари – денгиз, кўл ва дарёларга таъриф берилган. Мақолада минтақанинг муҳим сув манбалири ҳисобланмиш Каспий денгизи, Иссиқкўл, Орол денгизи, Амударё, Сирдарё, уларнинг ирмоқлари ҳамда улар атрофидаги шаҳар ва марказларга берилган тавсифлар ёритилган.

Аннотация

This article provides information about the water sources of the Central Asia - seas, lakes and rivers, according to the information given in the work "Kitab al-garayib Funun wa mulah al-Uyun", authored by an unknown scientist - a geographer, who lived in the XI century in Egypt. The article also gives the characteristics of the most important water sources in the region: the Caspian Sea, Issikule, the Aral Sea, the Amu Darya, Syr Darya and flows, as well as cities and centers of the region. Keywords and expressions: the work ‘Kitab al-garayib Funun wa mulah al-Uyun’ historical geography, the Caspian Sea, Issikul, the Amu Darya, the school of Balkh, Zhazira Sia Kuh, Zhazira Bab al-Abvab, Nahr al-Rus, Al Siculah , Nahr al-Zheyhun, Ibn Havkal, al-Faryab, Obi Kaisar, Zhuzzhon, al-Karia, al-Hadith, al-Shash Maroi, Bilad al- Gharib al-Atrok. Ўрта асрлар Шарқ тарихи шундан далолат берадики, маданият ва таъ- лим-тарбия, тиббиёт, адабиёт, санъат ва архитектура соҳаларидаги беқиёс юксалиш, илмий мактабларнинг вужудга келиши, янги-янги истеъдодли авлодлар тўлқинининг пайдо бўлиши ва вояга етиши – буларнинг барчаси, биринчи навбатда, иқтисодиёт, қишлоқ ва шаҳар хўжалигининг анча жадал ўсиши, ҳунармандлик ва савдо-сотиқнинг юксак даражада ривожланиши, йўллар қурилиши, янги карвон йўлларининг очилиши ва авваламбор нисбий барқарорликнинг таъминланиши билан бевосита боғлиқ бўлган1. XI асрда Мисрда яшаган номаълум географ олим қаламига мансуб “Китаб ғарайиб ал-фунун ва мулах ал-уюн” (“Фаннинг ғаройиботлари ва мўъжизалари ҳақидаги китоб”) асари Ўрта асрлар Шарқ тарихи, тарихий географияси ҳамда хариташунослигини ўрганиш учун муҳим манбалардан бири ҳисобланади. Насх хати билан қора сиёҳда араб тилида ёзилган мазкур асарнинг қўлёзмаси Буюк Британиядаги Оксфорд университети Бодлеан кутубхонасининг Шарқ қўлёзмалари фондида сақланмоқда. Қўлёзма қатор қадимги хариталар ва астрономик диаграммаларни ўз ичи- га олади. Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, бу харита ва диаграммаларнинг аксарияти ҳозирги кунга қадар сақланиб қолган юнон, лотин ва бошқа араб манбаларида учрамайди. Асарнинг коинот ва осмон жисмларига бағишланган биринчи китоби 10 бобдан иборат. Унда коинот ва унинг ерга бўлган таъсирига оид муло- ҳазалар баён этилади. Қатор ноёб тасвирларда осмон жисмлари (турли юл- дузлар, ой, комета ва б.) ҳамда юлдуз гуруҳларини кузатиш орқали ёғин- гарчиликни башорат қилиш каби одатлар ҳақида маълумот берувчи расм ва жадваллар акс эттирилган. Бунда муаллиф математик илмий астрономиядан кўра астрология ва мунажжимлик илмига мойил эканлигини кўриш мумкин. Биринчи китобнинг биринчи боби коинотнинг доира шаклидаги тасвири (диаграммаси) билан бошланади. Диаграммада коинотнинг умумий кўри- 1 Каримов И. А. Самарқанд шаҳрида бўлиб ўтган “Ўрта асрлар Шарқ алломалари ва мута- факкирларининг тарихий мероси, унинг замонавий цивилизация ривожидаги роли ва аҳа- мияти” мавзусидаги халқаро конференциянинг очилиш маросимидаги нутқи // “Халқ сўзи” газетаси. – Т., 2014 йил 16 май. 87 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 ниши, унинг ўзига хос характерли тарафлари ва коинотнинг қатламлари тасвирланган ҳамда уларга изоҳлар берилган. Иккинчи ҳамда учинчи боб- ларда Шимолий ва Жанубий юлдуз туркумлари, юлдузлар орасидаги ма- софалар, уларнинг миқдори ва сифатлари ҳақида сўз юритилган. Шунинг- дек, мазкур бобларда юлдузларнинг рўйхати илова қилиниб, уларнинг шак- ли ва тузилиши юзасидан маълумот берилган ҳамда юлдузлар тасвирлари акс эттирилган. Тўртинчи боб юлдуз ва самовий жисмларнинг пайдо бўли- ши ва уларнинг ўзаро таъсирига бағишланган. Бешинчи бобда юқорида тилга олинган икки – Шимолий ва Жанубий юлдуз туркумларининг диаграммаси тасвирланган. Олтинчи ва еттинчи боб- ларда кометалар, уларнинг сифатлари, кўриниши, Ерга ва одамларга бўлган таъсири ҳамда улар билан боғлиқ ажойиботлар ёритилган. Саккизинчи ва тўққизинчи бобларда бешта сайёра ҳақида сўз юритилиб, улардан асосий эътибор ой ва қуёшга қаратилган. Асарда Ой ва Қуёшнинг фаза ва пози- циялари, ҳаракати, уларни кузатиш учун қулай бўлган вақтлар каби кўплаб маълумотлар қайд қилинган. Ўнинчи бобда эса оламнинг турли иқлим- ларидаги табиат, об-ҳаво ва табиат ҳодисалари ҳақида сўз юритилади. Биринчи китобнинг аксарият бобларида осмон жисмлари ва юлдузлар ҳақида маълумотлар берилар экан, улар билан боғлиқ ажойиботлар, уларнинг Ер, одамлар ва воқеликларга бўлган таъсири, юлдузлар кўринишига қараб қулай ёки хавфли саналарни аниқлаш, самовий жисмларнинг таъсири ва оқибатларига кўпроқ эътибор қаратилган. Шунга қарамасдан, асарнинг би- ринчи китобида ўша замон астрономияси билан боғлиқ бўлган бир қанча фанлар ҳақида муҳим маълумотлар берилган бўлиб, ўз даврининг бу соҳадаги илмий ютуғи ҳамда юксак натижаси ҳисобланади десак, янглишмаган бўламиз. Иккинчи китоб 25 бобдан иборат. Муаллифнинг шахсий фикрига кўра мазкур иккинчи китобнинг айрим қисмлари Птолемейнинг “География” асарига асосланади. Асарда муаллиф тарихий географик матнларга дунёнинг икки хил харитасини илова қилади. Уларнинг бири