«Маджма ал-хаводис» как литературно-историческое произведение

Аннотация

The article presents a description of the manuscript, its analysis, characteristics and distinctive features, research history of the composition “Madjm‘a al- Khavadis” which is kept in a single copy in the holdings of the Center of Oriental Manuscripts under the TashSIOS. The paper shows its scientific significance as a literary-historical composition. Keywords and expressions: mirza (secretary), dastan (poem), basmachi movement, movement for Independence, kurbashi, Soviet power. Шарқ қўлёзмалари хазинасида сақланаётган асарларнинг муайян қисми филологияга оид асарлардир. Уларда девонлар, баёзлар, достонлар, грам- матика, луғат ва бошқа соф адабиёт ёки тилшуносликка мансуб асарлар билан бир қаторда назмий шаклда яратилган тарихий асарлар ҳам мавжуд. Ушбу мўъжаз тадқиқотимиз ана шундай асарлардан бири – Абдуллажон Насимийнинг “Мажмаъ ал-хаводис” асарига бағишланади. Ўзбек адабиёти ва тарихининг мустамлака даврида вужудга келган асарлар ҳам шаклан, ҳам мазмунан ўзгаришларга учраган. Бу давр ада- биётининг йирик намояндалари Муҳйи, Муқимий, Фурқат, Завқий, Ҳ. Ҳ. Ниёзий асарларидаги ижтимоий мавзулар ва ҳажвнинг устунлиги, Фурқат ва Ҳ. Ҳ. Ниёзий ижодидаги янгича маърифатпарварлик руҳидаги шеърлар, Муҳйи Хўқандийнинг “Тарихи Муҳйи Хўқандий”, Исҳоқхон 80 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 Ибратнинг “Тарихи Фарғона”, Маҳмуд Ҳаким Яйфонийнинг “Хуллас ат- таворих” каби тарихий асарлари ўша даврдаги ижтимоий-сиёсий тафаккур ҳақида тасаввур беради. Мазкур муаллифлар ижодий мероси илмий жиҳат- дан ўрганилган. Аммо шу даврда яшаб ижод этган Насимий Хўқандийнинг ҳаёти ва асарлари ҳанузгача етарли даражада тадқиқ этилмаган. Шоир, муаррих Насимий Хўқандий ҳаёти ва ижоди ҳақидаги дастлабки маълумотлар матбуотда XX асрнинг 40- йилларидан бошлаб, илмий ада- биётларда эса 60-йиллардан бошлаб кўзга ташланади1. У ҳақдаги илк маълумот Зафар Диёрнинг “Фурқатлардан нишона” номли мақоласида келтирилган2. Таниқли адабиётшунос олим Пўлотжон Қаюмов (1885–1964)нинг Қўқон шоирлари ҳаёти ва ижодига оид маълумот берувчи “Тазкираи Қайюмий” номли асарида Насимий Хўқандий ҳақидаги муҳим биографик маълумотлар ва унинг айрим шеърларидан намуналар берилган. Шунингдек, тазкирада Зафар Диёр мақоласида Насимийни Мир Рабъи исмли кишининг пахта тозалайдиган заводида ишчи (рабочий) деб берган маълумоти нотўғрилиги кўрсатиб ўтилган3. Фотима Ҳусаинованинг “Шоир Насимий” мақоласи ҳам Абдуллахон Насимий ҳаёти ва ижодига бағишланган бўлиб, айрим шеърлари ҳамда “Мажмаъ ал-ҳаводис” достони қисқача таҳлил этилган. Бироқ асар номи “Мажмуъи ҳаводис” тарзида нотўғри ўқилган4. Мазкур мақоларининг қис- қартирилган варианти Ўзбек Совет Энциклопедияси эълон қилинган, бироқ унда фактик янгилик учрамайди5. “Мажмаъ ал-ҳаводис” достони қўлёзмасининг қисқача тавсифи (“Шарқ қўлёзмалари тўплами”да (“ Собрание восточных рукописей”)6, асарнинг умумий мазмуни тарихчи олим Ш. Воҳидов докторлик диссертациясида келтирилган7. Мавжуд манбалардан маълум бўлишича, шоирнинг асли исми Абдуллажон. У 1866 йили Қўқон шаҳрининг 1- Бешариқ (Жувари каффон) маҳалласида савдогар оиласида дунёга келган. Отаси – Муҳаммад Солиҳ қуруқ мева ва писта тайёрлаб сотиш билан шуғулланган. Абдуллажон қўқонлик машҳур 1 Зафар Диёр. Фурқатлардан нишона // Гулистон. 1940, № 2. 23–24-б.; Қайюмов П. Тазкираи Қайюмий / Нашрга тайёрловчи: акад. А. Қаюмов. Ж. III. – Т., 1998. 564–567- б.; Ҳусаинова Ф. Шоир Насимий // Ўзбек тили ва адабиёти масалалари. 1961, № 4. 56–59-б.; Собрание Восточных Рукописей Академии наук Узбекской ССР. Т. 7. – Т., 1964. – С. 47; Вохидов Ш. Розвитие историографии в Кокандском ханстве в XIX – начале ХХ вв. Автореф. дисс. докт. ист. н. – Т., 1998. – С. 42. 2 Зафар Диёр. Фурқатлардан нишона // Гулистон. 1940, № 2. 23–24-б. 3 Қайюмов П. Тазкираи Қайюмий / Нашрга тайёрловчи: акад. А. Қаюмов. Ж. III. – Т., 1998. 565-б. 4 Ҳусаинова Ф. Шоир Насимий // Ўзбек тили ва адабиёти масалалари. 1961, № 4. 58-б. 5 Ўзбек Совет Энциклопедияси. Т. 7. – Т., 1976. 551-б. 6 Собрание Восточных Рукописей Академии наук Узбекской ССР. Т. 7. – Т., 1964. – С. 47. 7 Собрание Восточных Рукописей Академии наук Узбекской ССР. Т. 7. – Т., 1964. – С. 47; Вохидов Ш. Развитие историографии в Кокандском ханстве в XIX – начале ХХ вв.// Автореф. дисс. докт. ист. н. – Т., 1998. – С. 42. 81 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 шоир Зокиржон Фурқатнинг (1859–1909) амакисининг ўғли бўлган1. У даст- лабки таълимни маҳалла масжидида очилган мактабда чиқарган, лекин мад- расада таҳсил олмаган. У 1902–1918 йиллар мобайнида ота касби – дўкон- дорлик билан кейинроқ чойхоначилик билан шуғулланган. 1918–1923 йиллар давомида Янгиқўрғон, Бачқир қишлоқларида, шунингдек, бирмунча вақт Қўқон шаҳри яқинидаги Бойбуча қишлоғида (ҳозирги Данғара туманида) ҳам истиқомат қилган. Насимий умрининг сўнгги йилларини Янгиқўрғон қиш- лоғида ўтказиб, ўша ерда 1941 йил 1 январда 72 ёшида вафот этган2. У ёшлигидан Навоий, Фузулий ашъори таъсирида, шунингдек, Қўқон адабий муҳитидаги Муҳйи, Муқимий, Фурқат, Зав