Медицина и инновацииМ Сабиров, О Скосырева +12021
Глаголы, выражающие зрение, в английских и узбекских пословицах
П. Брауна (При этом, лицо выступает в качестве нормативного центра, так как все) · С. Левинсона. (При этом, лицо выступает в качестве нормативного центра, так как все) · КАРАБАЕВА БАРНО (как центральная категория коммуникативного сознания, упорядочивает знания) · Ўқитувчи, ЎзДЖТУ (как центральная категория коммуникативного сознания, упорядочивает знания)
Востоковедения · 2015
Аннотация
This article deals with the problem of proverbs “seeing” in English and Uzbek. By means of analyzing the psycholinguistic aspect of this problem the author makes an attempt of explaining the role of “seeing” in the process how people get information about the outer world using the organs of perception and the brain. The author analyses the problem of the “linguistic map of the world”, “national picture of the world” in order to find answers to the problems analysed. Keywords and expressions: Seeing (vision), listening comprehension, mind, cons- ciousness, memory, sense perception, national picture of the world, linguistic map of the world, meaning of the word, notion, concept, verbalized information, linguistic representation. Антропоцентризм парадигмаси доирасида тилнинг инсон учун дунёни билиш воситаси эканлиги асосий, етакчи доктриналардан бири ҳисобланади. Шу билан бирга инсон дунёни фақатгина тил ёрдамида эмас бошқа туйғулар ёрдамида ҳам идрок этади ва уни тил ёрдамида вербаллаштиради ёки воқелантиради. Мазкур мақоланинг мақсади дискурсда вербал жиҳатдан воқеланган кўриш сезгисини ифодаловчи феълларнинг инглиз ва ўзбек тилларида мақоллар орқали акс эттирилишини атрофлича таҳлил қилишдир. Мақо- ланинг мақсадидан келиб чиққан ҳолда биз қуйидагиларни вазифа қилиб белгиладик: 1) инглиз ва ўзбек тилларидаги кўриш сезгисини билдирувчи феълларнинг семантик структурасини таҳлил этиш; 2) мақолларда сўз маъно кўламининг ўзига хос тарзда воқеланишини кўриб чиқиш; 3) дунёни билишнинг миллий ўзига хослиги назариясида кўриш туйғусининг ўрнини белгилаш ва ҳоказолар. Мақолада таҳлил учун объект сифатида ўзбек халқ мақолларида ишлатилган “кўриш” сезгисини билдирувчи феъллар хизмат қилди. Бунинг боиси шундаки, кейинги пайтда алоҳида олинган тил бирликларини таҳлил қилиш учун объект сифатида қабул қилиш нотўғри эканлиги аниқланди ва тилшунослар асосий эътиборни “дискурс”га қаратиб, тилшуносни қизиқ- 58 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 тирган тил бирлигининг муайян бир нутқий вазиятда, ўрамда, ҳаракатда бўлган ҳолатларини ўрганишни ягона тўғри ёндашув сифатида қабул қилишди. Биз бу ўринда мақоллар таркибига “кўриш” туйғусини билди- рувчи феъл бўлган тил бирликлари сифатидагини қараймиз ва улардаги идиоматиклик, маънонинг мотивациялашганлиги, иккиламчи предик- циянинг бу контекстдаги воқеланиши кабиларга эътибор қаратмаймиз. Ҳар қандай тилнинг модели мавжуд ижтимоий маданий модель билан чамбарчас боғланган. Тилнинг грамматик ва лексик хусусиятлари шу мада- ният учун хос бўлган хатти-ҳаракатга мосдир. Масалан, ҳинду тилларидан саналадиган навахо тилида дунё ҳар доим ҳаракатда деб тушунилгани учун предмет номи феъл билан бирга, ҳаракатга қўшиб ишлатилади1. Ф. Де Соссюрдан фарқли ўлароқ, тилшунослар тилда шаклни иккиламчи деб ҳисоблайдилар. Масалан, лотин тилидаги “Illa alba femina quae venit” (ўша оқ аёл қайсики келаяпти) иборасида мантиқ нуқтаи назаридан қараганда фақат келишикгина махсус ифодалашни талаб этади. Қолган грамматик категориялар, кўрсатиш олмоши ва феъллардаги грамматик род, сон мутлақо керак эмас. Ёки отдаги сон, шахс маънолари иборанинг синтактик шакли моҳиятига алоқадор эмас. Демак, мантиқий мазмунга алоқадор бўлмаган қоидалар қанчалик кам ифодаланса, тил шунчалик мукаммаллашган бўлади. Америка тилшуноси Б. Уорф турли тиллардаги маъно жиҳатдан бир- бирига мос тушмайдиган кўпгина мақол ва ибораларни таҳлил учун объект қилиб олди ва улар ҳақида мантиқий умумлашмалар – хулосалар чиқарди. Бу каби фарқларни, асосан, Ҳинд–Европа тилларидан олган бўлса-да, ҳинду тиллари материаллари эса уни янада бойитиш учун хизмат қилди. Ҳинду тилларини у Европа тилларига қиёслади ва уларда маълум бир маънони ифодаловчи тил воситаларидаги фарқларга эмас, балки турли тилларда сўзлашувчи халқлар томонидан дунёни билиш, қабул қилишдаги фарқларга қаратди. Б. Уорф изланишларининг йўналиши тафаккур нормаларининг тил формалари томонидан бўлган таъсирни ўргатишга қаратилди2. Менталистик дунёқараш, борлиқнинг инсон тили томонидан вербал- лашуви ва барча билиш жараёнининг тил ёрдамида фикрларни ташкиллаш ҳақидаги концепция Л. Вайсгербер томонидан ўрганилди. Бу каби қараш, ўз навбатида, тил ва тафаккур тушунчаларини чалкаштириб, тил тафаккурнинг ифода воситаси эканлигини ҳамда тафаккур шаклини тил шакли билан аралаштириб юборди. Бу ерда тил ва тафаккур бирлиги инкор этилмаса-да, у шундай таҳлил этилдики, бу бирликнинг энг муҳим концептуал қисмидир, у эса тил қурилмалари ичидан олинади. Грамматик шакллар ва уларнинг функциялари, тилнинг лексикаси ва унинг барча қонуниятларини аҳамият- сиз нарса деб қарай бошланди. Бу ерда инсон фикрлаш дунёсини ташкил 1 Сафаров Ш. Прагмалингвистика. – Т., 2010. – С. 186. 2 Wharf B. Language, Thought and Reality. – New-York, London, 1956. – Р. 240. 59 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 этувчи тил ғояси (Denkwelt der Sprache) деб аталган тушунча биринчи ўринга чиқди1. Л. Вайсгербер ҳам асосан ментализмга тил материясини инкор қилиш ва тил формал томонини ма
Доказательный фрагмент
«This article deals with the problem of proverbs “seeing” in English and Uzbek.»
Образец извлечения
Демо-превьюThis article deals with the problem of proverbs “seeing” in English and Uzbek. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- and expressions: Seeing (vision), listening comprehension, mind, cons-, linguistic representation, notion, вербальная информация, лингвистик репрезентация, sense perception, Seeing (vision), linguistic map of the world, consciousness, эшитиш, чувственные восприятие, хотира, понятие, идрок, тафаккур, meaning of the word, память, concept, сознание, verbalized information, дунёни билишнинг миллий ўзига хослиги, memory, концепт, видение, listening comprehension, Кўриш, дунёнинг лисоний тасвири, сезги, тушунча, вербал ахборот, лингвистическая репрезентация, мышление, значение слова, национальное своеобразие познания мира, national picture of the world, слуховое восприятие, сўз маъноси
Смежные источники
Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
ЖУРНАЛ ПРАВОВЫХ ИССЛЕДОВАНИЙСуванов Сардор Бахадирович2026