Текст научной работы на тему «Бэ, сэн и символ в китайском литературоведении»

Аннотация

The meanings of “bi”, “xing” and “symbol” remain difficult to distinguish for a long time, so the problem of distinction between “bi”, “xing” and “symbol” has become the focus of many scholars’ debates. This article lists some scholars’ opinions of defining and distinguishing “bi”, “xing” and “symbol”, with an attempt to find the problems in those opinions. Keywords and expressions: bi, xing, symbol, ancient Chinese poem. Рамз (symbol) тушунчаси хитой адабиётшунослигига кириб келгандан бошлаб, у адабиётшунослар томонидан энг кўп эътибор қаратиладиган сўзга айланди. Хитой адабиётшунослигида, айниқса, поэзияшунослигида рамзга нисбатан олимлар томонидан турли ўзаро фарқ қилувчи муҳокамалар, му- лоҳазалар илгари сурила бошланди ва шунга мувофиқ нисбатан юқори даражадаги илмий назарий қарашлар жараёнининг юзага келишига сабаб бўлди. Бу жараёнлар асосан қадимги хитой адабиётида мавжуд ифода усуллари билан рамз ўртасида аниқ чегараларни белгилаб олишга қаратилган эди. Хитойнинг XX аср 20–30- йиллари адабиётида “рамз” ва анъанавий 比兴Bi Xingнинг қўлланилишидаги ўзаро боғлиқлик масаласи ҳақида қизғин баҳслар бўлиб ўтганлиги манбалардан яхши маълум. Бунга 1926 йилда Чжоу Зуореннинг шоир Лю Баннонгнинг шеърий тўпламига ёзган сўзбошисидаги қуйидаги фикрлари сабаб бўлган эди: “外国的新潮流”，象征也: “中国的旧手法”，(比)兴也。象征即“兴”，兴即“象征”。。。我只认 42 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 抒情是诗的本分，而写法则觉得所谓兴’最有意思，用新名词来讲或可以说 是象征。让我说一句陈腐的话，象征是诗的最新的写法，但是也最旧，在中 国也‘古已有之’”1. “Хорижнинг янги оқими рамздир: Хитойнинг кўҳна услуби (бэ) сэнгдир. Рамз – бу “сэнг”, сэнг – бу “рамздир”. Мен фақат лирикани шеърнинг асоси сифатида биламан, шунингдек ‘сэнг’ ёрдамида ёзиш услуби, бизнингча қизиқарли, буни янги бир ном орқали сўзлаш ёки бўлмаса рамз деб аташ мумкин. Сизга бир cийқаси чиққан гапни айтай, рамз – бу шеъриятда энг янги услуб, аммо энг қадиймиси ҳамдир, у Хитойда азалдан мавжуд”. Чжоу Зуорен анъанавий шеъриятнинг ифода усуллари орқали ўзининг рамз ҳақидаги қарашларини тушунтирмоқчи. У ҳар иккисини ўзаро қиёслаш орқали юқоридаги хулосага келади. Лянг Зонгдай “Шеър ва ҳақиқат” номли мақоласида: абстракт тушун- чаларни нарса-буюмларга боғлаш, жонланатириш услубининг бир кўри- ниши, холос. Уларнинг айтарли қисми шунчаки масал, асло рамз деб бўлмайди2, деган ғояни илгари суради. У ўзининг мазкур қарашлари билан Чжоу Зуореннинг “символ” ва “сэнг” бир-бирига яқин тушунчалардир, деган ғоясига яқин туради. VI асрда ёзилган Лю Шиенинг 《文心雕龙》(“Адабий маҳорат”) номли асарида келтирилишича, сэнгни қўллаётган адиб ҳиссиётни нозик ўхшатиш билан ифодалайди. Асарда тилга олинган “нозик” сўзи бу айнан икки нарса ўртасидаги нозик муносабатдир. Кўринишидан иккаласи орасида ҳеч қандай фарқ йўқдек, аслида эса бир иккини, икки эса бирни англатмоқда... Бир табиат манзараси кўз ўнгимизда гавдаланган пайт, айни пайтда қачонлардир ўша вазиятда рўй берган ё шодлик, ё ғамгинлик, ё тушкунлик кабиларни ҳис қиламиз, тасвирланган табиат манзараси бизнинг маълум даражада кай- фиятимизга мос тушади”3. Лянг Зонгдайнинг фикрича, “икки хил кўринишдаги символ доираси мавжуд, биринчиси, “манзарада ҳиссиёт, ҳиссиётда манзара”, иккинчиси, “манзара бу ҳиссиёт, ҳиссиёт эса манзарадир”... Айнан иккинчи доира рамз талабларига тўлиқ даражада жавоб беради”4. Сун Зуо-юн (孙作云)нинг “Модернистик оқим шеърияти ҳақида” номли мақоласи эълон қилинди. Моҳиятан унинг мақоласида Ғарб симво- лизмининг Хитой 30- йиллар шоирларига кўрсатган таъсири ҳақида фикр юритилади. Анъанавий Хитой адабиётига хос бўлган тушунчалар ҳақида фикр билдириб, шундай таъкидлайди: “уларнинг суягида /адабиий тафак- курида – дем./ ҳануз анъанавий қараш сақланиб қолган”5. 1 周若人：《谈龙集 – 序》岳麓书社，1989年版，第40页。 2 《文学季刊》第一卷第二期，1934年4月1日 3 范文澜． 《 文心雕龙》 注． 北京： 人民文学出版社，2008，第601页。 4 《文学季刊》第一卷第二期，1934年4月1日 5 孙作云, 《论 “现代派” 诗》- 发表于 《清华周刊》 43卷1期。 43 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 Хитойнинг XIX–XX аср бошлари йирик мутафаккирларидан Бян Чжилин (卞之琳) 30- йиллар хитой адабиёти ҳақида романтизмдан символизмга ўтиши ҳақида фикр билдириб: “Мен ўзимнинг байхуада ёзган янгича шаклдаги шеърларимда ифода қилинган фикрлаш ва ёзиш услубимда қадим ва бугун, Хитой ва хориж билан кўплаб ўхшашликлар мавжудлигини ҳис қиламан. Масалан, мен лирик шеър ёзаман, худди қадимгиларимиз шеър ёзгани каби образларга, тасвирий воситаларга алоҳида эътибор қаратаман”1, деб таъкидлаган эди. Хитойнинг қадимги шеъриятида фу, бэ, сэнг каби ифода усулларидан фойдаланилиб келинган. Албатта, мазкур ўринда фу, бэ, сэнг ифода усул- лари ва уларнинг ўзига хос жиҳатлари ҳақида маълум бир изоҳлар бериб ўтишга тўғри келади. Сун даврининг буюк мутафаккири ва неоконфуцийчилик таълимотининг асосчиси Чжу Си “Шеърлар тўплами” (《诗集传》)да “фу” ифода усули ҳақида қарашларини баён этиб: “赋者，敷陈其事而直言之者也”2. “Фу – во- қеа-ҳодисаларни тафсил қилиш, бевосита ифода этишдир”. Бевосита ифода “фу”ни “бэ” ва “сэнг”дан ажратиб турувчи фарқли жиҳати. Таниқли олим Чженг Сюан (郑玄) “фу” ҳақида бошқачароқ фикрни билдиради: “赋之言铺,直铺陈今之政教善恶”3. “Фу бугунги ҳукумат иш