Жанровые особенности романа Марьоны Сотропи «Персеполис».

Аннотация

This article presents some considerations about the new phenomena such as "graphic novel" in the work of the Iranian writer Marjan Satrapi. Some information is provided about the first novel ‘Persepolis’ which was written in this genre. The issues such as the specifics of the plot, which passed through the graphic design, the production of monologue and dialogue in "the graphic novel" are discussed. Keywords and expressions: “graphic novel”, subject, composition, monologue, dialogue, Islamic revolution, sige, Iranian reality, object portrayal. ХХ асрнинг сўнгги чораги Эрон халқи ҳаётида содир бўлган икки йирик тарихий воқеа 1979 йилги Ислом Инқилоби ва саккиз йил давом этган Эрон– Ироқ уруши (1980–1989) мамлакатнинг ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаёти- да, шунингдек, маънавиятида чуқур из қолдириши баробарида ёзувчи- ларнинг ҳам асосий тасвир объектларидан бирига айланди. Орадан йигирма йилдан ортиқ вақт ўтишига қарамай бу мавзу ҳамон ўз долзарблигини йўқотмагани ҳолда, ёзувчилар томонидан турлича талқин этиб келинмоқда. “Олам ва тарихга, жамият ва башариятга, унинг муаммо ва ташвишларига, уруш ва сулҳларига, сиёсий ва синфий жанг-жадалларига, қўзғолон ва инқилобларга, улкан ва кичик воқеаларга очиқ қаратилган адабий-бадиий система, йирик бадиий шакл”1 бўлган романда ҳам бу мақсадсиз уруш ва унинг инсон тақдирига таъсири мавзуси катта ўрин эгаллайди. ХХ аср сўнгги чораги форс романчилиги мазмун-мундарижаси ва услуб жиҳатдан тубдан янгиланиш жараёнини босиб ўтди. Романчилик жуғрофий жиҳатдан ҳам нафақат Эроннинг ўзида, балки аксарият ҳолларда мам- лакатдаги сиёсий вазият туфайли муҳожирликда яшашга мажбур бўлган ёзувчилар маскан тутган хорижий элларда ҳам тараққий этиб келмоқда. Авваллари у қайси ҳудудда яратилганидан қатъи назар, форс тилида ёзилган асарлар “форс романчилиги” истилоҳи билан ифодаланса, бугунги кунда бу истилоҳ мазмун-моҳияти бироз кенгайди, назаримизда. Эндиликда форс романчилиги дейилганда унинг фақат лисоний мансублиги эмас, балки эронлик адибларнинг дунёнинг турли мамлакатларида ва, энг муҳими, турли тилларда (таъкид бизники – С.С.) яратаётган ижод намуналарини тушуниш жоиз бўлади. Бугунги кунда Америка, Франция ва Англия давлатларида форс романчилик мактаблари шаклланмоқда2. Аксарият ёзувчилар ўзлари 1 Адабий тур ва жанрлар. – Т., 1985. 45-б. 2 Бу ҳақида қўшимча маълумот учун қаранг: Сотиболдиева С. “Муҳожирликдаги эронлик ёзувчиларнинг ижодий фаолиятига доир”/ Илмий хабарнома, АДУ, № 3, 2013. 63–66-б. 29 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4 яшаётган ҳудуд китобхонларини эътиборга олган ҳолда асарларини форс тили билан бир қаторда инглиз, француз, немис тилларида яратмоқдалар. Романлар қайси тилда ёзилишидан қатъи назар, уларда Эрон ҳаёти, турмуш тарзи, бир сўз билан айтганда, Эрон воқелиги тасвири етакчилик қилиб келмоқда. Шундай асарлардан бири эронлик адиба ва мусаввир, комикс ва болаларга бағишланган бир қатор асарлар муаллифи, кинорежиссёр Маржона Сотропий (ﯽﭘاﺮﺗﺎﺳ ﮫﻧﺎﺟﺮﻣ)1нинг 2000–2003 йилларда Францияда француз тилида нашр этилган тўрт қисмдан иборат “Персиполис” романи бўлиб, у нашр этилиши билан кенг жамоатчиликнинг эътиборига тушди. Роман 2013 йилда Анна Зайцева томонидан рус тилига ўгирилди ва 2014 йилда Москвада нашрдан чиқди2. “Персеполис” романи эронлик адиблар ижодида шу пайтгача учрамаган “график роман” шаклида ёзилган тарихий-автобиографик асардир. График роман3 (инглизчада Graphic novel) – комикс4нинг бир тури бўлиб, бундай 1 Маржона Сотропий 1969 йил 22 ноябрда Эроннинг Решт шаҳрида зиёли оиласида таваллуд топган. Бошланғич таҳсилни Теҳронда олган. Сотропийнинг ота-онаси Эрон жамиятининг сиёсий фаол, марксизм ғоялари тарафдори бўлган, шоҳ режими ва яккаҳокимликка қарши руҳдаги “ғарбий” деб аталувчи қатламига мансуб. Бу, ўз навбатида, Маржонанинг тарбияси ва дунёқараши шаклланишида ўз аксини топган. Ислом фундаменталистлари тазйиқидан хавотирда бўлган ота-она 1983 йилда Маржонани Австриянинг пойтахи Вена шаҳридаги француз лицейига таҳсил олишга жўнатиб юборади. Кейинчалик у Францияга бутунлай яшаш учун кетади. Маржона ҳозирда Францияда истиқомат қилади. 2 Мазкур мақолада ушбу рус тилидаги нашрдан фойдаланилди. 3 Изоҳ: график романлар кўпроқ Франция ва Белгия каби Европа давлатларида яратилган. Францияда график роман санъатнинг тўққизинчи тури ҳисобланиб, ҳукумат томонидан қўллаб-қувватланади. Алехандро Ходоровски, Оливье Ледруа, Энки Билал Европа график романи вакиллари ҳисобланади. АҚШда ҳам бу жанр кенг тараққий этмоқда. Америка график романи Европа график романидан бироз фарқ қилади. Бу ерда график роман сюжети кўпроқ хаёлий олам (“ Юлдузли жанглар”, “Бегоналар”) ёки фантастик романларнинг уйғунлашуви (Амбер хроникалари, Хоббит, Дриззт ҳақида афсона) асносида яратилади. Америка график романи вакиллари сифатида Уилл Айснер, Линд Уорд, Алан Мур, Фрэнк Фразетталарни кўрсатиш мумкин. Россияда бу жанр эндигина туғилмоқда. Бу жанрда кўпчилик (масалан, А. Акишин, И. Ешуков, А. Сучкова, А. Велитов, К. Комардин, А. Ткаленко, С. Христенко, А. Ерёмин, Р.