Значение словарей, созданных в XVIII-XIX вв., в изучении творчества Навои

Аннотация

Мақолада XVIII–XIX асрларда яратилган луғатлар ва уларнинг Навоий асарларини ўрганишдаги аҳамияти ўрганилган. Муҳаммад Ризобекнинг “Мунтаҳабул- луғот” ва “Зубдатул-луғот” асарлари ҳақида маълумотлар келтирилган. Мазкур луғатлар- нинг ТошДШИ қошидаги Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқ қўлёзмалари марказида сақланаётган нусхалари санаб ўтилган. Таянч сўз ва иборалар: Алишер Навоий, Муҳаммад Ризобек, “Мунтаҳабул-луғот”, “Зубдатул-луғот”, “Канз”, “Хулоса”, “Сарварий”, қўлёзмалар, луғатшунослик. Аннотация. В статье изучаются словари, созданные в XVIII–XIX вв. и их важности в изучении произведений Навои. Приводится информация о словарях Мухаммада Ризабека «Мунтахабул-лугат» и «Зубдатул-лугат». Перечисляется рукописи данных словарей, 1 Алишер Навоий. Садди Искандарий (насрий баёни билан). Ғофур Ғулом номидаги Нашриёт-матбаа бирлашмаси. – Т., 1991. 30-б. 2 Насрий баён муаллифи О. Бўриев. 3 Л. В. Лесков. Д.физ.мат.н. Как открыли невесомость /”Энергия” 1988 г. № 4 стр. 23–28. 207 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 хранящихся в Центре восточных рукописей им. Абу Райхана Беруни при Ташкентском государственном институте востоковедения. Опорные слова и выражения: Алишер Навои, Мухаммад Ризабек, «Мунтахабул- лугат», «Зубдатул-лугат», «Канз», «Хулоса», «Сарварий», рукописи, лексикология. Summary. The article studies the dictionaries created in the 18th-19th centuries and their importance in researching Navoi’s writings. It provides information about Muhammad Rizabek’s work such as “Muntahabul-lug’ot” and “Zubdatul-lug’ot”. In this article it is proposed the manuscripts of the above-mentioned dictionaries, being preserved at the Centre for Oriental Manuscripts named after Abu Rayhan Beruni under Tashkent State Institute of Oriental Studies. Keywords and expressions: Alisher Navai, Muhammad Rizabek, “Muntahabul-lug’ot”, “Zubdatul-lug’ot”, “Kanz”, “Hulasa”, “Sarvariy”, manuscripts, Lexicology. Алишер Навоий ўз асарларида қадимги туркий, араб, форс тилларига оид сўзлардан моҳирона фойдаланган. Бу сўзларни теран англаб етишда луғут- ларнинг ўрни беқиёсдир. Навоий асарларини ўрганишда муҳим аҳамият касб этувчи бир қатор луғатлар яратилган. Лекин қўлёзма фондларида ҳали табдил қилиниб, илмий муомалага олиб кирилмаган луғатлар ҳам талайгина. XVIII асрнинг иккинчи ярми ва XIX асрнинг бошларида яшаб ижод қилган Муҳаммад Ризобекнинг “Мунтаҳабул-луғот” ва “Зубдатул-луғот” асарлари ҳам шулар сирасидандир. Бу икки асар таркибида жамланган луғатларнинг аксарият қисми Алишер Навоий ўз асарларида қўллаган сўзлардан тузилган ва бевосита асарларидан мисоллар келтирилган. Қуйида “Мунтаҳабул- луғот”дан келтирилган мисоллар бунинг яққол далилидир: Ажниҳа – жамъи жаноҳки, қанот маъносидадур. Чунончи, Амир “Ҳайрат ул-аброр”да малоика таърифида бу маъниға буюрурларки: Байт. Ҳар бир ули-ажниҳа товус ўлуб, Донаи тасбиҳ анга маънус ўлуб. Рахбаҳ – “Канз” ва “Хулоса”да баён қилмайдур, лекин хужра ва манзар ва дарича маъносиға келур. Чунончи, Амир “Фарҳод Ширин”да Фарҳоднинг Ширин учун тоғдин қилғон боғ ва кўшки таърифида буюрурлар: Байт. Ҳароди лутфи сафодин оят анда, Равоқ ва раҳбалар бағоят анда. Муҳаммад Ризобек “Мунтаҳабул-луғот” асарининг ёзилиш сабаби хусу- сида асар муқаддимасида ўз-ўзига мурожаат қилиб: “Бу дунё ўткинчи, умр ўтади. Бир нишона ёки афсона ёдгор қолдиргин. Токи яхши отинг ва хайрли сифатинг ҳаётда боқий қолсин. Шу жиҳатдан хаёлга луғат жамлаш фикри келди. Токи дўстларга ёдгорлик қолсин ва мақтовга сабаб бўлсин. Луғат бобида китоблар битилган, том-том асарлар яратилган. Аммо фой- даланувчилар учун манфаати оздир. Чунки кам қўлланилувчи ва эътибордан четда қолувчи луғатлар билан китобларини тўлдирганлар. Мен эса “Канз” ва “Хулоса” каби эл орасида кенг тарқалган мўътабар китоблардан луғатларни танлаб олиб жамладим. Ҳар бир луғатга Мир Алишер Навоийнинг “Наводируш- шабоб”, “Бадоеъул-васат” каби асарларидаги маснавийларидан, ғазалларидан мисоллар, далиллар келтирдим. Токи ўқувчи кўнглида шубҳа қолмасин ва ишонч ҳосил бўлсин. Агар форс тилига оид бўлса, форсий тўпламлардан танлаб олдим. 208 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 Муаллиф бу рисолага “Канз”, “Хулоса” ва “Сарварий” каби асарлардан луғатлар саралаб олган эди. Шу сабабли асарни “Мунтахабул-луғот” (“Танланган луғатлар”) деб номлади. Бу тарих бир минг икки юз ўн учда эди”, деб батафсил баён қилади. Бу асар 1213 ҳижрий – 1798 милодий йилда ёзилган. Унинг Шарқ қўлёз- малари марказида ўн битта нусхаси мавжуд бўлиб, улар № 12257/ IV; № 9689/I I; № 9774/I; № 427/II; № 1681/ I; № 4367/II; № 275/I; № 4010/I; № 3852/VII; № 428/I; № 9721/I. рақамлари остида сақланмоқда. Мазкур нусхалар орасида № 428/I рақамли қўлёзма текис, равон ёзил- ганлиги ва яхши сақланганлиги билан бошқаларидан фарқ қилади. Бу нус- ханинг таммат қисмида унинг кўчириб тугатилган санаси саккиз мисрадан иборат шеър, Расулуллоҳ (с.а.в.)га дуруд ва дуо билан баён қилинган. Котиб ўз байтларида ўқувчидан дуо тилаб ва узр сўраб шундай дейди: “Тамматул китоб баъавни малику