Перевод на Огахи произведения Махмуда Гиждувани «Мифтах ут-Талибин»

Аннотация

Огаҳий юртимиз тарихида таржимон сифатида алоҳида ўрин тутади. Бу мақолада у амалга оширган “Мифтоҳ ут-толибин” асарининг таржимаси ҳақида бўлиб, асарнинг асосий мавзуи Ҳусайн Хоразмий ҳаёти ва фаолиятидир. Ҳусайн Хоразмий- нинг асосий фаолияти Бухоро, Самарқанд, Хоразмда бўлган. Шунингдек, Марказий Осиё- нинг XVI аср даврига оид маълумотлар ҳам бор. Таянч сўз ва иборалар: Бухоро, Мифтоҳ ут-толибин, Огаҳий, саёҳат, Самарқанд, таржима, Шоҳибекхон, Хоразм, Ҳирот, Ҳусайн Хоразмий. Аннотация. Огахи осуществлял переводы многих трактатов. В этой статье говорится о переводе с персидского трактата «Мифтах ут-талибин», посвященного жизни и деятельности Хусейна Хорезми. Основная деятельность Хусейна Хорезми проходила в Бухаре, Самарканде и Харезме. Также в ней говорится об истории Центральной Азии XVI в. Опорные слова и выражения: Бухара, Мифтах ут-талибин, Огахи, путешествие, Самарканд, перевод, Шахибекхон, Хорезм, Герат, Хусейн Хорезми. Summary. Ogahiy is well-known as a translator who has a solid role in the history of our homeland. In this article, we draw our attention to the translations of the work “Miftoh ut- Tolibin” which was done by Ogahiy. The main topic of this translated work is about Husayn Khorazmiy and his life and activities. Besides, in this book one can meet valuable information about XVI century life period of Central Asia, especially the history of Bukhara, Samarkand, Khorazm where Husayn Khorazmi had lived and worked. Keywords and expressions: Bukhara, Hirot, Husayn Khorazmiy, Khorazm, “Miftoh ut- Tolibin”, Ogahiy, Samarkand, Shohibekhon, travels, translation. Муҳаммад Ризо Эрниёзбек ўғли Огаҳий ўзининг сермаҳсул ижоди билан забардаст олим, шоир, етук тарихчи ҳамда моҳир таржимон сифатида юрти- миз тарихида алоҳида ўрин тутади. У бир неча бадиий ва тарихий асарларни бошқа тиллардан ўзбек тилига ўгирган. Таржима қилган тарихий асар- ларидан бирининг табдили жараёнида учраган баъзи бир мулоҳазалар ҳақи- да тўхталиб ўтишни лозим деб топдик. Огаҳий Маҳмуд ибн Шайх Али ибн Имомиддин Ғиждувонийнинг “Миф- тоҳ ут-толибин” номли асарини Хива хони Саййид Муҳаммад Баҳодир (1856–1865) фармойишига кўра форсийдан ўзбек тилига ўгирган. Бу асар таржимасининг ягона нусхаси Тошкент давлат шарқшунослик институти ҳузуридаги Абу Райҳон Беруний номли Шарқ қўлёзмалари марказида 157 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 сақланмоқда1. Таржима 1275/1859 йили қирқ тўрт кун ичида тугатилганлиги асарнинг охирида қайд қилинган. Асарда қуйидагича ёзилади: “Тарих ҳижрий минг икки юз етмиш бешда эрдиким, ражаб ул-мураж- жаб ойинда ва қирқ тўрт кун муддатида истеъжоли тамом била таржима итмом сарҳадиға восил ва фақир мутаржимнинг ушбу муроди ҳосил бўлди”2. Мазкур таржиманинг қисқача тавсифи Қ.Муниров3 ва Ф.Ғанихўжаев4 китобларида келтирилган. Ф.Ғанихўжев “бу нусхаси шоир дастхати деб тахмин қилинади”, – деб ёзган5. Шарқ қўлёзмалари марказида сақланаётган №9786 қўлёзма асосида Н. Тошев томонидан Огаҳийнинг “Жомеи воқиоти султоний” асарининг танқидий матни нашр қилинган. Нашрнинг сўзбошисида қўлёзма муаллиф хати билан ёзилганлиги бир неча далиллар билан исботланган6. Огаҳийнинг таржимасини бу қўлёзмага қиёслаб кўрганимизда бирон-бир ўхшашлик жойлари кўринмади. Таржима ҳақида Ғ. Каримовнинг Германияда нашр этилган XVIII–XX асрларда яратилган ёки таржима қилинган тасаввуфга оид асарлар каталогидан ўрин олган илмий тавсифида хаттот номи коло- фоннинг шеърий парчаси охирида кўрсатилган дейилади7. Лекин мақолада хаттот номи келтирилмаган. Қўлёзманинг шеърий парчаси охиридаги мисрада эса “Камолий” номи бор. Шеърнинг охирги икки сатри қуйидагича: Ҳар неча гуноҳкор эрурман оре, Афу карамидин умид этгум оре. Гар деса камолийни қулум, не ғам бор, Бир оти Раҳим эрур, бир оти Ғаффор8. Бу асарнинг бошқа бирон нусхаси мавжудлиги ҳақида ҳозирча маълумот йўқ. Форсий асарнинг ўзи ҳақида қисқача тўхталадиган бўлсак, бу манба кубравия тариқатининг шохобчаси бўлган Ҳусайния силсиласига асос сол- ган Камолиддин Ҳусайн Хоразмий (1466–1551) ҳаёти ва фаолиятига бағиш- ланган Маҳмуд Ғиждувонийнинг (XVI аср) 950/1543 йилда форс тилида ёзилган “Мифтоҳ ут-толибин” (Толиблар калити) асаридир. Муаллифнинг тўлиқ номи Жонимаҳмуд ибн Шайх Али ибн Имомиддин ал-Ғиждувоний 1 Маҳмуд ибн Шайх Али. Мифтоҳ ут-толибин. Огаҳий таржимаси. Инв. № 8473. 2 Ўша асар. Инв. № 8473. 208а-варақ. 3 Қувомиддин Муниров. Хоразмда тарихнавислик. –Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти, 2002. 43-б. 4 Фатҳулла Ғанихўжаев. Огаҳий асарларининг тавсифи (Каталог). Ҳ. С. Сулаймонов номидаги қўлёзмалар институти. – Т., 986. 42–43-б. 5 Ўша каталог. 43-б. 6 Muhammad Riza Mirab Agahiy. Jomi’ al-voq’iti-sultoni. Edited by Nouryaghdi Tashev. – Samarkand-Tashkent. II CAS. 2012. – P. 21–23. 7 Katalog sufischer handschriften aus der bibliothek des instituts fur oreintalistik der akademie der wissenschaften, republik Uzbekistan. Frans Steiner verlag Stuttgart. 2002. – Р. 46. Яна қаранг: Огаҳий таржимаси. Инв. № 8473. 208б-варақ. 8 Огаҳий таржимаси. Инв. № 8473. 20