Новая информация о деятельности Хоссейна Войза Кошифи

Аннотация

Мақолада Алишер Навоийнинг замондоши Камолиддин Ҳусайн ал-Воиз ал- Кошифий ас-Сабзаворий ал-Ҳиравийнинг ҳаёти ва илмий фаолияти ҳақида сўз юритилган. Шунингдек, мутафаккирнинг таваллуд санаси ва ёзган асарлари билан боғлиқ маълумотлар таҳлил қилиниб, бир қатор илмий янгиликлар келтирилган. Таянч сўз ва иборалар: Алишер Навоий, “Жавоҳир ат-тафсир”, “Мавоҳиби Алийя”, таф- сир, темурийлар даври маданий-маънавий ҳаёти, Қуръон, қўлёзма, Ҳусайн Воиз Кошифий. Аннотация. В статье идет речь о жизни и научной деятельности Камал-ад-дина Хусейна ал-Ваиза ал-Кашифи ас-Сабзавари ал-Хирави, современника Алишера Навои. Также в этой статье проанализированы некоторые данные, связанные с датой рождения и сочинениями мыслителя и приведен ряд научных новостей. Опорные слова и выражения: Алишер Навои, «Джавахир ат-тафсир», Кашифи, Коран, культурно-духовная жизнь эпохи Тимуридов, «Мавахиб-и Алийя», рукопись, тафсир. Summary. This article is devoted to the studies of the life and works of famous scholar Kamal ad-din Huseyn al-Voiz al-Kashifi as-Sabzawari al-Hirawi, who lived at the same Century with Alisher Navai. On the base of scientific argumentation here is analyzed certain data related to his date of birth and his works. The author also enters scientific novelties concerning these aforementioned issues. Keywords and expressions: Alisher Navai, cultural-idealogical life in Timur’s period, “Jawahir at-tafsir”, Kashifi, manuscript, “Mawаhib-i ’Aliyye”, Qur’an, Tafsir (Interpretation). Бугунги кунда миллий қадриятларимизни тиклаш, ўтмиш алломаларимиз илмий меросини ҳар томонлама ўрганиш долзарб вазифалардан ҳисобланади. Тарихдан маълумки, Марказий Осиёда яшаб ўтган олимлар илм-фаннинг турли соҳаларида фаолият олиб борганлар. Айниқса, ислом оламида машҳур бўлган кўпгина муфассирлар, муҳаддислар, фақиҳлар ва бошқа олимлар 149 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 ушбу ҳудуддан етишиб чиққанлар. Улардан бири Ҳусайн Воиз Кошифий бўлиб, унинг ёзма мероси нафақат ўз даврида, балки бугунги кунда ҳам илм- фанда муносиб ўринга эга. Камолиддин Ҳусайн ал-Воиз ал-Кошифий ас-Сабзаворий ал-Ҳиравий- нинг ҳаёти ва илмий фаолиятига доир маълумотлар олим яшаган даврдаёқ ёзилган кўпгина манбаларда ўз аксини топган1. Кошифий вафотидан кейин ҳам кўпгина олимлар у ҳақдаги қимматли маълумотларни ўз асарларида ёзиб қолдирганлар2. Жумладан, Ҳожи Халифанинг (ваф. 1067/1657) “Кашф аз-зунун ан асоми ал-кутуб ва-л-фунун” номли машҳур қомусий асари, Абдулҳай Лакҳнавийнинг (ваф. 1304/1886–1887) “Фавоид ал-баҳия фи тарожим ал-ҳанафия” каби асарларида Кошифий илмий мероси ҳақида қисқа маълумотлар берилган3. Ҳусайн Воиз Кошифийнинг ижоди ва илмий меросини ўрганиш кейинги даврларга келиб анча мукаммаллашди. Бу соҳада Абдуллоҳ ибн Муҳаммад Орифнинг “Табақот ал-муфассирин ал-киром ва муаллафотиҳим”, Сайид Муҳаммад Ризо Жалолий, Сайид Жалолиддин Ҳусайний Урмавий, М. Беҳроз, Р. Мусулмонқулов, О. Усмонова, Ҳ. Алиқулов, Н. Комилов, А. Қаюмов, Р. Маҳмудов, Қ. Муниров, Эва Мария Сабтелни ва бошқалар томонидан Ҳусайн Воиз Кошифийнинг фалсафий ва адабий меросига доир айрим асарлари ўрганилганлигини таъкидлаб ўтиш жоиз4. 1 Кошифий фаолиятига доир маълумотлар Мирхонднинг “Равзат ас-сафо”, Алишер Навоийнинг “Мажолис ан-нафоис”, Муиниддин Муҳаммад Замжий Исфизорийнинг “Равзат ал-жаннот”, Фахриддин Али Сафийнинг “Рашаҳот айн ал-ҳаёт”, Хондамирнинг “Хулосат ал-ахбор”, “Макорим ал-ахлоқ”, “Ҳабиб ас-сияр”, Зайниддин Восифийнинг “Бадойиъ ал- вақойиъ” каби асарларида учрайди. 2 Жалолиддин Суютийнинг “Табақот ал-муфассирин”, Нурулло Шуштарийнинг “Мажолис ал-мўминин”, Ҳожи Халифанинг “Кашф аз-зунун”, Мир Сайид Шариф Роқим Самарқандийнинг “Тарихи Роқимий”, Абул Ҳасанот Муҳаммад Абдулҳай Лакҳнавийнинг “Фавоид ал-баҳия фи тарожим ал-ҳанафия”, Шамсиддин Сомийнинг “Қомус ал-аълом”, Абу Абдураҳмон Абдуллоҳ ибн Муҳаммад Орифнинг “Табақот ал-муфассирин ал-киром ва муаллафотиҳим” асарларида ҳам Кошифий фаолиятига тўхталиб ўтилган. 3 Ҳожи Халифа. Кашф аз-зунун ан асоми ал-кутуб ва-л-фунун. “Шарқ қўлёзмалари маркази” (бундан кейин қисқача − ШҚМ) тошбосмаси, № 15221/1. – 308-б. (бундан кейин: Ҳожи Халифа. Кашф аз-зунун); Абдулҳай Лакҳнавий. Фавоид ал-баҳия фи тарожим ал-ҳанафия. ШҚМ тошбосмаси, № 15482. – 324 варақ; Абдуллоҳ ибн Муҳаммад Ориф. Табақот ал- муфассирин ал-киром ва муаллафотиҳим. – Оренбург: Дин ва шариат, 1909. – 10-б. (Бундан кейин: Абдуллоҳ ибн Муҳаммад Ориф. Табақот ал-муфассирин). 4 Ҳусайн Воиз Кошифий. Мавоҳиби Алийя ёки Тафсири Ҳусайний / Нашрга тайёрловчи, кириш сўз ва изоҳлар муаллифи: Сайид Муҳаммад Ризо Жалолий. − Теҳрон: Иқбол, 1317/1939. 522-б.; Ҳусайн Воиз Кошифий. Рисолат ал-алийя фи аҳодис ан-набавийя / Нашрга тайёрловчи ва илова муаллифи: Сайид Жалолиддин Ҳусайн Урмавий. − Теҳрон: Вузороти фарҳанг, 1361/1983. 516-б.; Бехроз М. Литературный средневековый канон и его проявление в эпистолярном жанре (на примере «Махзан ал-инша» муллы Хусейна Ваиза Кашифи) // Литература народов Востока. – М.: Наука, 1970. – С. 41–52; Камал ад-Дин Хусейн Ваиз Кашиф