Произведения Беруни являются важным источником по истории тюркской династии

Аннотация

Мақолада Берунийнинг “Ҳиндистон”, “Минералогия” ва “Қонуни Маъсудий” асарларида келтирилган Кобул водийсидаги туркий сулола тарихига оид маълумотлар таҳлил қилинган. Таянч сўз ва иборалар: Тарихий Шимолий Ҳиндистон, Барҳатакен, Кобулшоҳлар (Туркшоҳийлар) сулоласи, Кобул, Каник, ал-Бараҳина, Рутбил, уруғ ғори, Зобул ва Нағаркот. Аннотация. В статье дается анализ данных о тюркской династии в Кабулской долине, приведенных в произведениях Бируни “Индия”, “Минералогия” и “Канон Мас’уда”. 1 Лившиц В. А. Надписи и документқ//Калалы-гыр 2… – С. 188–189. 2 Лившиц В. А. Надписи и документқ//Калалы-гыр 2… – С. 190. 3 Лившиц В. А. Документы. Топрак-кала. Дворец… – С. 258. 86 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 Опорные слова и выражения: историческая Северная Индия, Бархатакен, династия Кабулшахов (Тюркшахи), Кабул, Каник, Рутбиль, пещера рода, Забул и Нагаркат. Summary. In this articl it is given the analyzes оf the facts about theTurkic dynasty in Kabul valley, which mentioned in al-Beruni’s works such as “India”, “Mineralogy” and “Qanuni Mas’udi”. Keywords and expressions: Нistorical Northern India, Barhataken, the dynasty of the Kabulshahs (Turkshahi), Kabul, Kanik, al-Barahina, Rutbil/Ratbil, tribal cave, Zabul and Nagarkat. Беруний йирик қомусий олим бўлиб, бизгача фаннинг турли йўналиш- ларида классик асарлар ёзиб қолдирган. Хусусан, унинг тарих, этнография ва маданият тарихига оид асарлари диққатга сазовордир. Ушбу асарларда олимнинг манбаларни чуқур ўрганиш ҳамда шахсий кузатишлар натижасида йиққан маълумотлари нодирлиги билан алоҳида ажралиб туради. Шунга ми- сол қилиб, Беруний асарларидаги Кобулшоҳлар ёки Туркшоҳийлар тарихига оид маълумотларни келтириш мумкин. Бу сулола илк ўрта асрларда Кобул водийсида фаолият кўрсатган бўлиб, келиб чиқиши туркийлардан эди. Берунийнинг учта асари – “Ҳиндистон”, “Минералогия” ва “Қонуни Маъ- судий”да Кобулшоҳлар ҳақида маълумотлар учрайди. Аввало, Кобулшоҳ- ларнинг қисқа сиёсий тарихини ёритиб берувчи ривоят шаклидаги маълумот акс этган “Ҳиндистон”(“Таҳқиқу мо лил Ҳинд”) асарига мурожаат қилсак. Маълумки, бу асар ҳиндшунослик соҳасида муҳим тарихий манбалардан бири ҳисобланади. Мазкур асар устида йигирма йил тадқиқот олиб борган ҳамда мазкур асарнинг арабча танқидий матни билан инглизча таржимасини 1888 йилда Лондонда нашр эттирган Э.Захау ҳиндшуносликда Берунийга тенг келадиган бирор олимни на ундан олдин, на ундан кейин бўлганлигини бил- маймиз, деган эди1. Олим бу асар учун маълумотлар тўплар экан, у ҳинд олимлари ёзган асарларни мутоала қилиб ёки ишончли кишилардан суриш- тириб ёзишга ҳаракат қилган. У асарда ўз замонасида Пешаворда оғиздан- оғизга ўтиб келаётган Кобулнинг илк туркий ҳукмдори – Барҳатакен2 ҳақи- даги ривоятини келтиради. Унинг қисқача мазмуни қуйидагича: Ҳиндларнинг Кобулда турклардан подшоҳлари бўлган; аслида улар ти- бетлилар бўлган, дейишади. Улардан биринчи бўлиб келган Барҳатакен эди. У ҳеч ким кириши мумкин бўлмаган бир ғорга чалқанча ётиб, сурилиб кирган 1 Абу Райҳон Беруний. Ҳиндистон. Танланган асарлар. Арабчадан А. Расулев, Ю. Ҳакимжонов ва Ғ. Жалолов тарж. Масъул муҳаррирлар: Ғ. Жалолов ва А. Ирисов. Т. 2. – Т.: Фан, 1965. 7-б. 2 Барҳатакен исми Берунийнинг бошқа асари “Минералогия”да Барахмакин, Барахмахин шаклида келтирилиб, А. М. Белиницкий бу исмнинг ўқилиши аниқ эмаслигини ёзган. Шунингдек, Барҳатакен асосчиси бўлган бу сулоланинг идентификацияси ҳақида турли қарашлар мавжудлигини таъкидлаб, IX асргача Кобулда ҳукмронлик қилган мазкур сулола кушон ёки эфталийлардан бўлиши мумкин, дейди. Қаранг. Абу-р-Райхан Мухаммад ибн Ахмед Ал-Бируни. Собрание сведений для познания драгоценностей (Минералогия). Перевод А. М. Беленицкого. Редакция Г. Г. Леммлейна, Х. К. Баранова и А. А. Долининой. Статьи и примечания А. М. Беленицкого и Г. Г. Леммлейна. Издательство Академии Наук СССР. – Ленинград, 1963. – С. 7, 421. 87 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 ва унинг ичида сув бор бўлиб, у бир неча кунга етадиган таомни ҳам шу жойга ғамлаган. Бу ғор ҳозиргача ҳам маълум бўлиб, Вар деб аталади. Уни табаррук деб ишонган киши у ерга кириб, қийналиб бўлса-да, ўзи билан бирга ўша сувдан олиб чиқади... Барҳатакен ғорга кирган вақтидан бир қанча кун ўтгандан кейин, одамлар тўпланиб турган чоғда, худди онадан янги туғилгандек, ғордан биров чиқиб келади ва уни ҳамма кўради. У туркларга ўхшаб, эгнида тўн, бошига дўппи, оёғига махси кийган ва яроғ тақиб олган эди. У киши худди бир ихтирочи ва подшолик учун яратилган инсон учрайдиган таъзимга сазовор бўлди. Кейин ўша ерларни ўзига қаратиб, ўзини Кобул шоҳи деб атади. Подшолик анча вақтгача, олтмиш йиллар чамаси унинг авлодлари қўлида бўлган. Агар ҳиндлар тарихий ҳодисалар жараёнида тартиб билан иш олиб боришда бепарво бўлмасалар эди, подшоҳларнинг кетма-кет келиши тарихида ғофил бўлиб, зарурат вақтларида ҳайратда қолиб, тахмин билан [бўлмағур нарсаларни] ҳисобламаганларида эди, биз улар тарихчиларининг баён қилган сўзларини келтирган бўлар эдик. Эшитишимга кўра, ипа