Динамика практических знаний и значение письменности в древнем Хорезме

Аннотация

Мақолада қадимги Хоразм мисолида амалий билимларнинг динамикаси, улар доирасининг кенгайиб бориши жараёни ҳамда Хоразм ёзувининг ривожланиши масалалари таҳлил қилинади. Мавзунинг долзарблиги Хоразм воҳасида исломга қадар амалий билимлар, илм-фан асосларининг ривожланиши ҳолатини тадқиқ этишни тақозо этади. Ушбу зарурият мазкур муаммонинг етарлича ўрганилмаганлиги билан белгиланади. Хоразмда антик давр ва илк ўрта асрларда астрономия, геометрия, математика каби фанларнинг шаклланишини, уларнинг тизимига доир аниқ тасаввурларнинг мавжудлигини ўрганишда археологик манбаларнинг мазмун-моҳияти таърифланади. Мақолада қадимий Хоразм ёзувининг давлатчилик тизими, ижтимоий-иқтисодий муносабатлар ва маънавий маданиятни ўрганишда аҳамияти янгича ёндашувлар асосида ёритилади. Таянч сўз ва иборалар: илм-фан, санъат, маданият, ёзув, мактаб, астрономия, цивилизация, адабиёт. Аннотация. В статье на примере древнего Хорезма рассмотрены вопросы динамики практических знаний, а также развития хорезмской письменности. Её актуальностью, обусловлена недостаточно полной изученностью, что вызывает необходимость анализа проблемы развития практических знаний и научных основ в Хорезмском оазисе в доисламский период. Представлена характеристика значения содержания археологических источников для изучения формирования астрономии, геометрии, математики, сущест- вования конкретных представлений применительно к системе этих наук в Хорезме в античный период и раннем средневековье. В статье на основе новых подходов раскры- вается значение древнехорезмийской письменности в изучение системы государст- венности, социально-экономических отношений и духовной культуры. Опорные слова и выражения: наука, искусство, культура, письменность, школа, астрономия, цивилизация, литература. Summary. In this article in the example of the Ancient Khorazm literary school here is considered speakers’ practical knowledge, as well as the developments of the styles and systems of writing in this region. The proposed data by the author bring to usage imporant findings on the subject of study. Due to the fat that these issues have not enough researches it is now required to anaylyze the problem of the development of practical knowledges and scientific base in Khorazm oasis in pre-Islamic period. The Presented feature of importance of the contents of the archeological sources for study of the shaping Astronomy, Geometry, Mathematics, existence of the concrete presentations with reference to the system of these sciences in Khorazm in the Ancient Period and in the Early Middle Ages. Ancient Khorazm falls into the circle of the areas where widely spread the early system of writing in Central Asia. In this paper the author tries to show the impact of the Khorazm Script (letter) to the study of the system of its statehood, socio- economic relations and non-material culture with the use of new approaches. Keywords and expressions: knowledges, science, art, culture, the system of writing, the Khorazm Script (letter), school, Astronomy, civilization, literature. Жамият тараққиётидаги билимларнинг ўрни масаласини ўрганиш турли давр тадқиқотларида ўз долзарблиги билан ажралиб турган. Ибтидоий жа- 77 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 мият тарихидан бошлаб, меҳнат қуролларини ясаш услуби ва хўжалик фаолияти тажрибаси, табиий бойликлардан фойдаланиш кўникмалари, жа- миятни ўраб олган муҳит ҳақидаги экологик билимлар авлоддан-авлодга етиб келган1. Мазкур мавзуни ўрганиш муҳимлиги яна шундаки, инсон томонидан билишга интилиш, содир бўлган ҳодисаларни тушуниб олиш ва баҳолаш, унинг дунёқарашини шакллантириб, маънавий маданиятнинг ривожлани- шига пойдевор бўлган. Шу боис, Хоразм воҳасида билимлар ва амалий кўникмаларнинг пайдо бўлиши, уларнинг кенгайиб бориши ва турли соҳаларда қўлланилиши, яъни дастлаб ўсимлик ва ҳайвонот олами, табиий озиқ-овқат маҳсулотларини ўзлаштиришдан бошлаб, кейинги даврлар ихтиролари ва технологик тарақ- қиёт асосида янги хўжалик шаклларига ўтиш (чорвачилик ва деҳқончилик) ҳамда маълум босқичда цивилизациянинг вужудга келиши натижасида, илм- фан, санъат, ёзув, маънавий маданият обидалари яратилишининг мазмун- моҳиятини таҳлил қилиш долзарблигини эътироф этиш лозим. Қадимги Хоразм мисолида амалий билимларнинг динамикаси, улар доирасининг кенгайиб бориши жараёни, археологик маълумотлари асосида, қуйидаги фаолият соҳалари ва ҳодисаларда ифодаланган: – уй-жойлар қурилиши, меъморчилик ва бинокорлик усуллари; – меҳнат қуроллари, яроғ-аслаҳалар ва сопол идишларнинг ясаш услублари; – сунъий суғориш – ирригация иншоотлари, деҳқончилик ишлари; – тасвирий санъат обидалари, ҳайкалтарошлик ва рассомчилик; – ўраб олган муҳит, табиат шароити, олами ва ҳодисаларни ўрганиш ҳамда самовий жисмлари ҳаракатини кузатиш. Археологик маълумотлар асосида, мавзу юзасидан, кўпинча, нисбий ху- лосалар чиқариш мумкин, аммо, унинг долзарблиги, Хоразм воҳасида исломга қадар амалий билимлар ва илм – фан асосларининг ривожланиши ҳолатини тадқиқ этишни тақозо этади