Абу Хафс ан-Насафи и образовательная программа медресе Табаг-хана в Самаркане (XII век)

Аннотация

Мақола қорахоний ҳукмдори Иброҳим Табғочхоннинг буйруғи билан тах- минан 1066 йилда қурдирилган расмий мадрасанинг таълим дастурига бағишланган. Ушбу мақола учун асосий ва ягона манба сифатида Абу Ҳафс ан-Насафий (1068–1142)нинг “Матла‘ ан-нужум ва мажма‘ ал-улум” нодир асари кўрсатиб берилган. Мазкур тўпламда Абу Ҳафс ан-Насафийнинг мударрислик фаолиятига доир муҳим маълумотлар жамланган. “Матла‘ ан-нужум” асарига XI–XII асрлар Мовароуннаҳр таълим тизими доирасида ўқитилган турли илм соҳаларига оид асарлар (“дарсликлар”) жамланган. Таянч сўз ва иборалар: Абу Ҳафс ан-Насафий, Табғочхон мадрасасининг ўқув дастури, “Матла‘ ан-нужум ва мажма‘ ал-‘улум”, Абу Ҳафс ан-Насафийнинг педагогик фаолияти, ўқув қўлланма, Самарқанд. Аннотация. Настоящая статья посвящается учебной программе, ныне уже не существующего медресе Табгачхан (или медресе Кусамийа), построенного по указу караханидского правителя Ибрахима Табгачханом около 1066 г. в Самарканде в южной части Афрасиаба, около Кешских (Железных) ворот. Основным и единственным мате- риалом для данной статьи, служит уникальная рукопись сочинения Абу Хафса ан-Насафи (1068–1142 г.) “Матла‘ ан-нужум ва мажма‘ ал-‘улум”. В этом труде собран богатый материал, свидетельствующий о преподавательской деятельности самого Абу Хафса ан- Насафи. Данную рукопись можно рассматривать как учебное пособие XI–XII вв. по различным направлениям средневековых наук, в том числи по исламским. Опорные слова и выражения: Абу Ҳафс ан-Насафи, учебная программа Медресе Табгачхан, “Матла‘ ан-нужум ва мажма‘ ал-‘улум”, преподавательская деятельность Абу Хафса ан-Насафи, учебное пособие, Самарканд. Summary. The article is devoted to the education program of an official Madrassah which was built by the Qarakhanid ruler Ibrahim Tabgachkhan in approximately 1066 A.D. A unique work named “Matla’ an-nujum va majma’ al-ulum” written by Abu Hafs an-Nasafiy (1068-1142) has been presented as the main source for this paper. And this aforementioned work contains valuable information about the pedagogic activities of Abu Hafs an-Nasafiy. The work namely “Matla’ an-nujum” covers such works (“tutorials” or course books) concerned to various fields of science which were taught within the educational system of XI-XII Centuries of Mawarannahr. Keywords and expressions: Abu Hafs an-Nasafiy, the Education program of the Tabgachkhan Madrassah, the work “Matla’ an-nujum va majma’ al-ulum, the pedagogic activities of Abu Hafs an-Nasafiy, tutorial (course book), Samarkand. Қорахонийлар даврида (992–1211) Самарқанд шаҳрида бир неча мадрасалар бўлгани манбаларда зикр этилади. Лекин у даврдаги мадрасаларнинг биронтаси бизнинг давримизгача сақланиб қолмаган. Шулардан фақат Табғочхон (ёки мадраса ал-Қусамийа) мадрасасининг вақф ҳужжати намуналари ҳозирги кунгача етиб келгани илм аҳлига маълум1. Археологларнинг саъй-ҳаракати 1 Ушбу мадрасанинг вақф ҳужжати тўғрисида бир неча илмий мақолалар эълон қилинган. Сўнгги батафсил тадқиқотлардан бири қаранг: Камолиддин Ш., Мусаметов Б., Махмудова 72 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 билан Табғочхон мадрасасининг ўрни Афросиёбнинг жануб қисмидаги Кеш (Темир) дарвозаси ёнида, яъни ҳозирги Шохи Зинданинг ғарб томонида ўрин олгани аниқланган1. Қорахоний ҳукмдорларидан биринчи бўлиб Иброҳим Табғочхон (434– 460/1043–1068) Самарқандда тахминан 458/1066 йилда расмий мадрасани қурдирди. Бу йирик таълим даргоҳининг таъминоти учун Иброҳим Табғоч- хон катта ҳажмдаги мулклар вақф қилганлигини сақланиб қолган вақф ҳужжати намунасидан кўриш мумкин2. Шунингдек, таълим тизими билан боғлиқ айрим маълумотлар мазкур мадрасанинг вақф ҳужжатида қайд этилган. Манбалардаги маълумотларга қараганда, Табғочхон мадрасасида шайх имом хатиб Абу-л-Маъли Масъуд ибн Ҳасан ал-Кушаний (XI аср) ва Абу Ҳафс Умар Насафийлар (1068–1142) XII асрнинг биринчи ярмида му- даррислик қилишган. Лекин ушбу мадрасада фаолият юритган бошқа мударрислар ва у ердаги таълим дастуридан ўрин олган дарслик қўллан- малар ҳақидаги маълумотлар тадқиқотчиларга номаълум бўлиб келган. Одатда, дарслик, бизнинг ҳозирги тушунчада, муайян фан бўйича асосий факт, илмий тушунча, қонун ва назариялар мазмунини тегишли ўқув юрти- нинг дастури ҳажмида таълим вазифалари ҳамда ўқувчи (талаба)ларга мос тарзда очиб беради... Даврлар ўтиши билан таълим муассасаларида қўллани- лаётган дарсликлар мутахассислар томонидан замон талабига кўра мазмунан қайта ишланган3. Лекин ўрта асрларда Мовароуннаҳрда ислом таълимоти асосида тузилган аксарият дарслик4 ва қўлланмалар асрлар мобайнида мад- расаларда ўқитилиб, уларнинг дахлсизлиги сақланиб борилган. Яъни, ўрта асрларда таълим даргоҳларида ўтилаётган, айниқса, диний мавзудаги (ка- лом, фиқҳ, Қуръон илми, ҳадис ҳамда уларга ёзилган шарҳ ва бошқалар) асарларни қайта ишлаш ёки мазмунан ўзгартиришга ҳеч ким журъат қилмаган. Лекин XVIII асрга келиб, баъзи бир татар уламолари Бухоро мад- расалари тизими дастуридан мустаҳкам ўрин олган айрим ўқув қўл- ланмаларни жиддий танқид остига олишди5. М. Два в