Кази Ихтияр как ученый эпохи Тимуридов

Аннотация

Ушбу мақолада темурийлар даврининг охирги вақтида Ҳиротда яшаган қози Ихтиёр ҳаёти ва илмий ижоди тўғрисидаги янги маълумотлар келтирилган. Қози Ихтиёр (ваф. 1520) қозилик ва қозикалонлик лавозимларида фаолият юритган. У қозилик вақтида қозилар учун “Мухтор ал-Ихтиёр” номли қўлланма яратган. Мақолада ушбу асар ҳақида ҳам маълумотлар келтирилган. Таянч сўз ва иборалар: қози, муфтий, маснавий, фатво, фиқҳ, аҳли суннат ва жамоат, ҳанафий, васиқа. Аннотация. В данной статье приводятся последние сведения о жизни и научной деятельности кази (шариатского судьи) Ихтияра, который жил на исходе эпохи правления тимуридов в городе Герате. Ихтияр работал в должности кадия и кадикалона. В период работы он написал пособие «Мухтар ал-Ихтияр», предназначенное для кадиев. Автор также приводит сведения об этом произведении. Опорные слова и выражения: кази (шариатский судья), муфтий, жанр маснави, фетва (указание верующим), фикх (исламское право), люди Сунны, ханафитское учение, доверенность. Summary. This article gives new information about the life and scientific activities of qadi Ixtiyar that lived at the end of the reign of the Timurds in Herat. Cadi Ixtiyar worked as a cadi and a chief of cadies. While working as a qadi, he wrote a guide ‘Mukhtar al-ixtiyar’ for qadies. In addition, the author of this article gives also the information about this work. Keywords and expressions: qadi, mufti, masnavi, fatwa, fikh, ahl as-sunna val-jama, hanafiya, vasika. Мовароуннаҳр ва Хуросондаги фақиҳлар темурийлар (1370–1500) даври- да ҳам қизғин фаолият олиб борганлар. Темурийлар сулоласи вакиллари- нинг барчаси аҳли суннат ва жамоатнинг ҳанафийлик мазҳабига мансуб эдилар. Соҳибқирон Амир Темур 1392 йилда Мозандаронда саййидлар ва уларнинг тобеъларига: “аҳли суннат ва-л-жамоат мазҳабини қабул этинг!” дея насиҳат қилган2. Заҳириддин Муҳаммад Бобур (1483-1530) ҳам "Бобурнома"да Ҳусайн Бойқаро (1438–1506) ҳақида сўз юритар экан, бундай 1 Ибн Баттута. Саёҳатнома. – Т., 2012. 60, 83, 85, 371-б. 2 Низомиддин Шомий. Зафарнома. – Т.: “Ўзбекистон”, 1996. 171-б. 65 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 деган: "Аввал тахт олғонда хаёли бор экандурким, дувоздаҳ (12) имомни хутбада ўқутғай. Алишербек ва баъзилар манъ қилибтурлар. Сўнгралар худ жамиъ иш-кучи суннат ва жамоат мазҳаби била мувофиқ эди"1. Темурийлар даврида ҳанафийлик фиқҳида “Мухтасар ал-Виқоя” ва унинг бир неча шарҳи, “аш-Шарифиййа”, “ал-Кифоя”, “Жавоҳир ал-фиқҳ”, “ат- Талвиҳ”, “Фатовойи Динорий”, “Фатовойи Баззозиййа”, “Фатовойи Ҳанафиййа”, “Ҳошияту Шарҳ ал-Виқоя”, “Жомеъ ал-музмарот” каби фиқ- ҳий манбалар вужудга келди. Шулар қаторида Қози Ихтиёр номи билан танилган олимнинг “Мухтор ал-Ихтиёр” асари ҳам бор. Қози Ихтиёриддин Ҳасан ибн Ғиёсиддин ибн Зайн ал-обидийн ал- Ҳусайний ат-Турбатий ал-Ҳиравий (ваф. 927/1520 ёки 928/1521) Қозилар оиласида туғилиб-ўсган. Исмоил пошшо "Ҳадиййат ал-орифин" ва "Ийзоҳ ал-макнун" асарларида унинг исмини Ҳусайн тарзида келтирган. Қози Ихтиёрнинг отаси, ўзи ва икки ўғли ҳам қозилик лавозимларида узоқ муддат фаолият олиб борганлар2. Қози Ихтиёр 1498 йил қозикалонлик лавозимига эришган бўлиб, тему- рийлар ва Исмоил Сафавий (1502–1524) даврида қози бўлган. Ҳусайн Бойқаро (1469–1506) вафотидан кейин Бадеъуззамон Мирзо (1506–1507) саройида ҳам бир муддат фаолият олиб борган. У ўзининг “Мухтор ал- Ихтиёр” асарида айтишича, Ҳиротда Қозилик лавозимига эришган вақтда йигит ёшида бўлган (дар унуфвони шабоб ва райъони жавони) ва узоқ муддат қози бўлиб турган3. “Ҳабиб ус-сияр”да унинг ёшлигида Ҳиротга ке- либ таҳсил олгани, ёш йигит вақтида фатво бериш ва ҳужжатларни таҳрир қилиш ишлари билан шуғулланиб келгани қайд қилинган. Шунингдек, у иншо, шеър, муаммо жанрларида ҳам маҳоратли бўлганлиги алоҳида зикр қилинади. “Ҳабиб ус-сияр”да Қози Ихтиёрнинг Алишер Навоий (1441–1501) томонидан Ҳиротнинг масжиди жомеъсига мармардан ўрнаттирган минба- рига бағишлаб битган таърихи келтирилади: Аз ҳиммат-у бузриги шуд минбаре мукаммал, К-аз ғояти тараффуъ бар арш сар кашида. Ҳаргиз касе надида минбар зи санги мармар, Таърих шуд ҳамон гў: “ҳаргиз касе надида”. (Улуғлик ва ҳимматдан бир минбар мукаммал бўлди. Унинг юксалиши Аршга чўзилган. Тош мармардан ҳеч ким бунақа минбар кўрмаганди, шу- нинг учун унинг таърихига бундай дегин: “Ҳеч кимса кўрмаган!”)4. Абжад моддаси бўйича мазкур сана ҳижрий ҳисобда 895 ни, милодий 1489–1490 йилларни билдиради. Демак, бу вақтда Қози Ихтиёр Алишер Навоийдек буюк мутафаккирлар эътиборида турган шахс бўлган. 1 Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома / Нашрга тайёрловчи: П.Шамсиев. – Т.: “Юлдузча”, 1989. 147-б. 2 Забиҳуллоҳ Сафо. Тарихи адабиёт дар Эрон. Жилди панжум. Бахши саввум. – Теҳрон: Интишороти Фирдавс, 1373. 1609-б. 3 Қози Ихтиёр. Мухтор ал-Ихтиёр. Шарқ қўлёзмалари маркази жамғармаси, № 5438. 2b-б. 4 Абдулҳусайн Навоий. Рижоли китоби Ҳабиб ус-сийар. – Теҳрон, 1324. 210-б. 66 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 Шайбонийхон (ҳукмронлик даври 1500-1510) Ҳиротни эгаллаганда ҳам Қози Ихтиёр Қ