Проблема почвоведения в трудах Беруни

Аннотация

Ушбу мақолада Берунийнинг ўрта асрларда Шарқда биринчилар қаторида тупроқнинг пайдо бўлиши ва хусусиятлари, физикавий хоссалари, ернинг турли даврларда ҳар хил гидрографик ҳолатлар натижасида ўзгариши, яъни тупроқшунослик илми ривожланишига қўшган жаҳоншумул ҳиссаси ёритилган. Таянч сўз ва иборалар: Беруний, тупроқ, тупроқшунослик, жинс, минерал, тош, ер қобиғи, тоғ жинси, нураш, ётқизиқ, қатлам. Аннотация. Данная статья посвящена раскрытию вклада Бируни – одного из первых ученых на средневековом Востоке – в изучение появления почвы, ее особенностей и физических свойств, изменению структуры земной коры в разные периоды времени при различных гидрографических состояниях, т.е. в развитие почвоведения в мировом масштабе. Опорные слова и выражения: Бируни, почва, почвоведение, порода, минерал, камень, земная кора, горная порода, выветривание, отложения, пласт. Summary: This article discusses the significance of the works of al-Beruni, one of the earliest scholars of the Middle Ages East, which is devoted to the study of the emergence of soil, its features and physical characteristics, changes in the structure of the Earth layers under various hydrographic conditions, and al-Beruni’s contribution to the development of the soil study in global scale. Keywords and expressions: al-Beruni, soil, the science of soil studies, rock, mineral, stone, the Earth layers, the mountain types, weathering, deposit, stratum. 2014 йил 15–16 май кунлари “Ўрта асрлар Шарқ алломалари ва мутафак- кирларининг тарихий мероси, унинг замонавий цивилизация ривожидаги роли ва аҳамияти” мавзуида ўтказилган халқаро конференциянинг очилиш маросимидаги нутқида Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов “Ўрта асрларда Шарқ оламида яшаб ижод этган буюк аллома ва мутафак- кирларнинг илмий меросини чуқур муҳокама қилиш ва англаш, унинг замонавий цивилизация тарихида тутган ўрни ва ролига баҳо беришдан иборат”1, деб билдирган ғоят муҳим фикр-мулоҳазаларини олимларимиз, хусусан, шарқшунослар ўзларининг бугунги кундаги бирламчи вазифалари, яъни тадқиқотларининг дастуруламалига айлантирдилар. Ўрта асрларда Марказий Осиёда илм-фан ривожланиши юқори даражага етганлиги ҳозирги кунда жаҳон илм аҳли ва мазкур халқаро конференция 1 Президент Ислом Каримовнинг “Ўрта асрлар Шарқ алломалари ва мутафаккирларининг тарихий мероси, унинг замонавий цивилизация ривожидаги роли ва аҳамияти” мавзусидаги халқаро конференциянинг очилиш маросимидаги нутқи. “Ишонч”, 2014 йил 17 май. № 60 (3409). 1-б. 39 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 иштирокчилари бўлган, хусусан, чет эллик олимлар томонидан ҳам кенг эътироф этилди ва бир неча бор такрорланди. Инсон ҳаётида жуда муҳим ўрин эгаллайдиган ва қишлоқ хўжалик маҳ- сулотлари етиштиришдаги зарурий омиллардан бирини ташкил этувчи тупроқ1, унинг пайдо бўлиши, таркиби ҳамда хоссаларини ўрганиш масаласини инсо- ният тарихида кишилар узоқ ўтмишдаёқ ўргана бошлаганлар. Тупроқ ҳақидаги дастлабки маълумотлар милоддан аввалги 4–3-мингйилликларда хитойлар, греклар ва римликлар ёзиб қолдирган асарларда учрайди. Тупроқнинг хосса- лари ҳамда ўсимликларнинг озиқланиши ҳақидаги илк маълумотлар милоддан тўрт аср аввал яшаган файласуф Арасту (мил. авв. 384–322 й.) ва ботаник Феофраст2 (мил. авв. тахминан 372 – тахминан 287 й.) асарларида баён этилган. Феофрастнинг талқини бўйича, ер қаърида пайдо бўладиган барча жисмлар сув ва тупроқдан ташкил топган. Сув металларга асос бўлса, тупроқ – тошларга. Минералларнинг турли хусусиятлари – силлиқлик, мустаҳкамлик, жилваланиши, шаффофлик, ранг – бирламчи материяларнинг таркиби ва софлигига боғлиқ. Баъзи тур тошларнинг қотиши иссиқликдан, бошқаларники – совуқдан, учинчи- лари – мазкур икки ҳолат таъсиридандир. Олим таъкидлашича, тошлар эрий- диган ва эримайдиган, ёнадиган ва ёнмайдиганларга ажралади. Милоддан аввал Римда яшаган Катон Марк Порций3 (мил. авв. 234– 149 й.)нинг милоддан аввалги тахминан 160 йилда ёзган “Деҳқончилик ҳақида”, Варрон Марк Теренций (мил. авв. 116–27 й.)нинг – “Қишлоқ хўжа- лиги”, Вергилий Марон Публий (мил. авв. 70–19 й.)нинг милоддан аввалги 36– 29 йиллар мобайнида ёзган “Георгикий” (“Қишлоқ хўжалиги ҳақидаги поэма”)сида ва Колумелла Луций Юний Модерат (милоднинг 1 асри – 36 й.)нинг – “Қишлоқ хўжалиги” асарида ҳам тупроқ тўғрисида айрим маълу- мотлар келтирилган. Римлик олимларнинг мазкур асарларида, ҳатто тупроқ- нинг унумдорлигини оширишга доир баъзи тадбирлар ҳам айтиб ўтилган. Шарқда тупроқ ва у ҳақидаги қимматли маълумотлар илк ўрта асрларда ижод қилган буюк алломалар, хусусан, Абу Юсуф Ёқуб ибн Исҳоқ ал-Киндий (801–866), Абу Райҳон Муҳаммад ибн Аҳмад Беруний4 (973–1048) ва Абу Али ал-Ҳусайн ибн Абдуллоҳ Ибн Сино (980–1037) асарларида зикр этилган. Ушбу мақолада бу долзарб мавзу энциклопедик билим соҳиби, ўрта аср- ларда бир неча илм соҳасида оламшумул аҳамиятга эга кашфиётлар қилган аллома Берунийнинг илмий фаолияти, хусусан, бизгача етиб келган асар- ларида акс этиши масаласи устида сўз юритамиз. Беруний асарларида унинг тупроқ унумдорл