Журнал академических исследований нового УзбекистанаNusratulloh Muxtorov2025
Автохтонные основы истории происхождения узбекского народа
АСҚАРОВ АҲМАДАЛИ
Востоковедения · 15 · 2015
Аннотация
Мазкур мақолада археологик, антропологик ва ёзма (қадимий хитой) ман- балар таҳлили асосида ўзбек халқининг келиб чиқиши икки этник (прототурк ва қадимий эроний) қатламининг автохтон асоси Ўрта Осиёда неолит даврининг археологик ёдгор- ликлари мисолида аниқланади. Прототурк илдиз бўлиб протоевропеоид антропологик ма- териалли Калтаминор маданияти, қадимий эроний илдиз бўлиб эса шарқий Ўртаер денгизи антропологик типли Жайтун маданияти хизмат қилган. Бронза давридан бошланиб, кеч антик даврларгача бўлган уларнинг қоришуви “Ўрта Осиё икки дарё оралиғи ирқи” – ҳозирги замон ўзбеклари ва қирли тожикларга хос типнинг шаклланишига олиб келди. Таянч сўз ва иборалар: Ўрта Осиё, археологик қазишмалар,“номаълум ёзув”, архео- логик ва палеоантропологик материаллар, энеолит ва бронза даври, илк темир даври, антик давр, ибтидоий қабилалар, Жайтун маданияти, икки тиллилик, туркий тил, шимоли-шарқий эроний тиллар, автохтон. Аннотация. В данной статье на основе анализа археологических, антропологических и письменных (древнекитайских) источников выявляется автохтонная основа обоих этнических (прототюркских и древнеиранских) пластов происхождения узбекского народа на примере археологических памятников эпохи неолита Средней Азии. Прототюрским корнем послужила кельтеминарская культура с протоевропеоидским антропологическим материалом, а древнеиранским – джейтунская культура со своим восточносредизем- номорским антропологическим типом. Их синтез, начиная с эпохи бронзы до поздней античности, привел к сложению «расы Среднеазиатского междуречья» – характерному типу современных узбеков и равнинных таджиков. Опорные слова и выражения: Средняя Азия, археологические раскопки,“неизвестная надпись”, археологические и палеоантропологические материалы, эпоха энеолита и бронзы, эпоха ранннго железа, первобытные племена, культура Жайтун, билингвизм, тюркский язык, северо-восточные иранские языки, автохтонный. Summary. In this article, based on the analysis of archaeological, anthropological and written (ancient Chinese) sources revealed the autochthonous basis of both ethnic (and proto-Old Iranian) origin layers of the Uzbek people in the example of the archaeological sites of the Neolithic Age in Central Asia. Proto-Turkic root served with Kalaminar culture proto-European anthropological material and ancient Iranian - Jaytun Eastern Mediterranean culture with its anthropological type. Their synthesis, starting from the Bronze Age to the late antiquity, has led to the addition of "Central Asian interfluve race" - a characteristic type of modern Uzbeks and Tajiks plains. Keywords and expressions: Central Asia, archaeological source, “unknown writing”, archaeological and paleonthropological materials, the Neolithic and Bronze Ages, the Early Iron Epoch Age, Jaytun and Kaltaminar cultures, bilinguistics, Turkic language, the North-Eastern Iranian languages, autochthonous. Ушбу тадқиқотнинг илмий концепцияси асосида ўзбек элатининг халқ сифатида тарихан шаклланиши Марказий Осиёнинг туб жойли туркий ва эроний тилли қабила ва элатларининг узоқ асрлар давомида этник қоришуви асосида Мовароуннаҳр ва унга туташ ҳудудларда таркиб топганлиги қайд этилган. Бинобарин, бу тарихий ҳақиқат, узоқ ўтмишимиз учун ёзма тари- 28 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 2-3 хий маълумотларнинг деярли йўқлигидан, асосан археологик ва палеоан- тропологик материаллар таҳлили асосида ёритилди. Маълумки, шу кунга қадар ёзилган тарихий ва тарихий лингивистик илмий адабиётларда Марказий Осиёнинг Туркистон ёки Ўрта Осиё деб номланиб келган ҳудудларининг қадимги аҳолиси эроний тилли эди, туркий тилли қабила ва элатлар бу заминга илк ўрта асрларда (милодий VI аср ўрталаридан), кейинроқ эса туркий этник қатлам, унинг шимолий ҳудуд- ларига антик давридан (мил. авв. III–II асрлардан) кириб келишган, деган фикр хукмрон эди. Фундаментал тарихий асарларда, дарслик ва ўқув қўл- ланмаларда ўтмиш тарихимизга бўлган бундай қараш устувор эди. Бундай назарий ва маърифий қараш Ғарбий Европа ва шўролар даври тарих фанининг ҳукмрон ғоялари асосида қурилган бўлиб, бу ғоя “Авесто” ва “Веда” каби қадимги эроний тилларда битилган зардуштийлик диний ривоятларига асосланиб айтилган илмий фаразлар ва улар асосида қурилган хулосалар эди. Боз устига, археологик қазишмаларда учратилган (суякка, сополга, ёғочга, тошга ёзилган), орамий алифбоси асосида битилган ёзув парчалари деярли қадимги эроний тилларда ёзилганлиги қайд этилиб, уларнинг илмий таҳлили ҳам эроний тиллар фойдасига хизмат қилиб келди. Тили эроний бўлмаган ёзув парчалари эса, фанда “номаълум ёзув” деб эълон қилинди. Шўролар даври тарих фанининг назарий ва мафкуравий концептуал дастурида бронза, илк темир, ҳатто антик даврида ҳам Евросиё даштлари- нинг Тоғли Олтойдан бошқа барча ҳудудларида аҳоли эроний тилларда сўзлашганлар, деган ғоя олға сурилди ва шу руҳда илмий асарлар битилиб, ёшлар, бадиий ижод ва илм аҳли шу руҳда тарбияланди. Эндиликда, собиқ СССРнинг парчаланиши ва унинг ўрнида таркиб топган мустақил давла
Доказательный фрагмент
«Мазкур мақолада археологик, антропологик ва ёзма (қадимий хитой) ман- балар таҳлили асосида ўзбек халқининг келиб чиқиши икки этник (прототурк ва қадимий эроний) қатламининг автохтон асоси Ўрта Осиёда неолит даврининг…»
Образец извлечения
Демо-превьюМазкур мақолада археологик, антропологик ва ёзма (қадимий хитой) ман- балар таҳлили асосида ўзбек халқининг келиб чиқиши икки этник (прототурк ва қадимий эроний) қатламининг автохтон асоси Ўрта Осиёда неолит даврининг… Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- and expressions: Central Asia, archaeological source, “unknown writing”, Ўрта Осиё, Jaytun and Kaltaminar cultures, autochthonous, номаълум ёзув, Жайтун маданияти, шимоли-шарқий эроний тиллар, археологические и палеоантропологические материалы, культура Жайтун, антик давр, первобытные племена, Central Asia, туркий тил, bilinguistics, the Neolithic and Bronze Ages, archaeological source, энеолит ва бронза даври, эпоха ранннго железа, билингвизм, северо-восточные иранские языки, archaeological and paleonthropological materials, неизвестная надпись, археологик ва палеоантропологик материаллар, ибтидоий қабилалар, the North-Eastern Iranian languages, the Early Iron Epoch Age, Turkic language, автохтонный, археологические раскопки, тюркский язык, илк темир даври, икки тиллилик, “unknown writing”, Средняя Азия, автохтон, археологик қазишмалар, эпоха энеолита и бронзы
Смежные источники
Медицина и инновацииМ Сабиров, О Скосырева +12021
Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025