Анализ англоязычных источников по истории Афганистана

Аннотация

Ушбу мақолада Афғонистон тарихига оид мамлакатимизда илгари ўрга- нилмаган бир неча инглиз тилидаги манбалар таҳлил қилинади. Ушбу манбаларни илмий муомалага киритиш орқали уларни чуқурроқ ўрганиш мақсадга мувофиқдир. Таянч сўз ва иборалар: Афғонистон тарихи, манба, илмий муомала, афғон давлатчи- лигининг шаклланиши, ички сиёсий вазият, биринчи инглиз-афғон уруши, иккинчи инглиз- афғон уруши, миссия, шажара. Аннотация. В статье дается анализ нескольких англоязычных источников по истории Афганистана ранее не изученных в нашей стране. Введение их в научный оборот отмечает цели изучения истории этой страны. Опорные слова и выражения: История Афганистана, источник, научный оборот, становление афганской государственности, внутриполитическая ситуация, первая англо- афганская война, вторая англо-афганская война, миссия, генеология. Summary. In this article analysed some English sources devoted to the history of Afghanistan, which are among less studied works in our country. With the aim of popularizing and putting them into scientific use here we tried to give the results of our in-depth studies and thoroughly analyses. Keywords and expressions: the history of Afghanistan, sources, scientific usage, formation of the Afghan state, internal political situation, the First English-Afghan war, the Second English- Afghan war, missions, genealogy. Афғонистонда замонавий босқичда кечаётган ижтимоий-сиёсий жараён- лар, ушбу давлатдаги ҳарбий-сиёсий вазият ҳамда мамлакатнинг ижтимоий- иқтисодий ҳолати ва унинг ривожланиш истиқболлари нафақат афғон халқи, балки бутун дунё ҳамжамияти диққат-эътиборида турган долзарб масала- лардан биридир. Шундай экан, Афғонистонда айни замонда кечаётган жара- ёнларни кузатиб бориш, ўрганиш ва тегишли хулосалар чиқариш, шубҳасиз, муҳим аҳамият касб этади. Шу қаторда, гарчи Афғонистон тарихи яхши ёри- тилган бўлса-да, яна бир бор ушбу мавзуга қайтиш фойдадан холи бўлмай- ди. Чунки ўрганилган Афғонистон тарихи асосан “совуқ уруш” даврида яратилган бўлиб, шубҳасиз, ўша даврга хос муайян ғоявий ва мафкуравий қарашларни ўзида мужассам этган эди. Аммо, ушбу даврда Афғонистон тарихига оид яратилган илмий ишлар ва илмий-оммабоп адабиётларнинг қийматини пасайтирмаган ҳолда, уларни ўрганиш ҳамда фойдаланиш чоғида ўша давр талаби ва руҳини эътиборга олиш лозимлигини таъкидлаш жоиз- дир. Бу даврда Афғонистон тарихига оид яратилган асарларни икки қисмга бўлиш мумкин. Биринчи қисмга оид асарлар1 ўзининг кенг қамровлилиги, 1 Бабаходжаев М. А. Очерки социально-экономической и политической истории Афга- нистана (конец XIX в.). – Т.: Фан, 1975; Коргун В. Г. Интеллигенция в политической жизни Афганистана. – М.: Наука, 1983; Ромодин В. А. Афганистан во второй половине XIX – начале XX в. Официальная история и историография. – М.: Наука, 1990; Хакимов А. Т. Основные вопросы административной и военной системы Афганистана в начале ХХ века (По архивным материалам). Дис. канд. ист. наук. – Т., 1990. 123 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 1 чуқур тадқиқотларга асосланганлиги билан ажралиб турса, бошқа қисмга оид аксарият манбалар1 юқорида айтилганидек, коммунистик ғоя ва маф- кура нуқтаи назаридан келиб чиқиб яратилганлиги намоён бўлади. Афғонистон тарихига оид собиқ Совет Иттифоқи даврида яратилган манбаларга хос яна бир жиҳат шуки, уларни яратиш давомида ғоявий ва мафкуравий ёндашувга асосланилганлиги ва чет эл манбаларидан фойдала- нилмаганлиги аён бўлади. Бу эса, дунё фани ютуқларидан бехабарлик, улар- дан узилиб орқада қолишга олиб келган. Айниқса, XIX аср ва ХХ аср бирин- чи чораги давомида Буюк Британия томонидан Афғонистонга жуда катта қизиқиш билдирилган. Инглиз олимлари ва саёҳатчилари ҳамда инглиз маъ- мурларининг Афғонистонга оид асарлари, саёҳатномалари, кундаликлари, ҳисоботлари ўзида бой фактик материалларни жамлаганлиги ҳамда катта илмий қийматга эга эканлигини алоҳида таъкидлаб ўтиш зарур. Мустақиллик даврида юртимизда илм-фан соҳасида амалга оширилган ислоҳотлар натижасида ривожланган демократик мамлакатларда қабул қи- линган олий малакали илмий кадрлар тайёрлашнинг замонавий, халқаро талабларни илмий тадқиқот олиб бориш жараёнига бевосита татбиқ этиш, фаннинг муайян соҳасига оид хорижий мамлакатлар тажрибасини ўрганиш ҳамда чет эл олимлари қарашлари ва асарлари билан танишиш, хабардор бўлиш белгилаб қўйилган2. Ушбу талабдан келиб чиққан ҳолда, респуб- ликамиз илмий доираларида Афғонистон тарихига оид илгари ўрганилмаган бир қатор инглиз манбаларини ўрганиш, уларни кенг илмий доирага тани- тиб, илмий муомалага киритишни мақсадга мувофиқ деб ҳисоблаймиз. Гарчи илгари инглиз тилидаги манбаларга баъзи олимлар ва тадқиқот- чилар томонидан қизиқиш билдирилиб, ўз асарлари ва тадқиқот ишларида улардан қисман фойдаланган бўлсалар-да3, буни етарли деб бўлмайди ва қуйидаги манбаларни ҳам ўрганишни лозим деб ҳисоблаймиз: 1 Ганковский Ю. В. (отв. ред.). История Афганистана с древнейших времён до наших дней. – М.: Мысль, 1982; Очилдиев Д. Я. Некоторые вопросы внутриполитического и меж- дуна