Журнал академических исследований нового УзбекистанаNusratulloh Muxtorov2025
Сугдийская письменность и география ее распространения в раннем средневековье
санный Даниэлем Дефо. · НАСРИТДИНОВА МУНИРА
Востоковедения · 12 · 3-4 · 2015
Аннотация
Мақола милодий I мингйилликда Марказий Осиё минтақаси бўйлаб суғд ёзувининг тарқалиш географиясига бағишланади. Суғдий ёзув ёдгорликларининг тарқалиш диапазони Марказий Осиё минтақаси билан чегараланиб қолмай, балки Шимоли-Ғарбий Хитой, Тибет, Шимолий Ҳиндистон каби қадимий маданият марказларида ҳам ушбу ёзув намуналарининг топилаётгани асосида ўз исботига эга. Суғд ёзувининг бу қадар кенг ёйилиши ўзининг қандай тарихий асосларига эга эканлиги, минтақада мавжуд бўлган бошқа ёзувларга нисбатан ушбу тил ва ёзувнинг бунчалик кенг қамров касб этишининг замирида қандай омиллар ётиши таҳлил қилинади. Таянч сўз ва иборалар: Или битиктоши, Култўба, Терек-сой, Ақ-бешим, Навокат, Буғут обидаси, Эски хатлар, Бэй-ши, Тан-шу. Аннотация. Статья посвящена географии распространения согдийской письменности на территории Центральной Азии в I тысячелетии нашей эры. Распространение согдийской письменности не ограничивается диапазоном территории Центральной Азии. Есть подтверждения находок образцов согдийской письменности на территории северо- 1 Средневековая андалусская проза: пер. с арабского. – М.: Художественная литература, 1985. – С. 333. 118 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 1 западного Китая, Тибета и с Индии. В статье на основе источников анализируется широкое распространение согдийского письма на данной территории по сравнению с другими видами письменности. Опорные слова и выражения: Илийская стела, Култобе, Терек-сай, Ак-Бешим, Навекат, Бугутская надпись, Старые письма, Бэй-ши, Тан-шу. Summary. The article is devoted to the geographical spreading of the Sogdian Script in the territory of Central Asia in the 1st Millennium A.D. The spreading of the Sogdian manuscripts is not limited with the range of Central Asia, although they were found on the North-Western China, Tibet and India. On the basis of these sources IT WAS analyzed the wide spreading of the Sogdian Letter on these areas and its compared with other types of letters. Keywords and expressions: Stele of Ili, Kultobe, Terek-say, Ak-Beshim, Navekat, Bugut inscription, the Older (the Earlier) Letters, Bey-shi, Tan-shu. Саводхонлик – инсоният тарихида қўлга киритилган энг катта ютуқлар- дан бири бўлиб, ушбу ибора остида нафақат бирор жамият ёки гуруҳ аъзоларининг муайян бир қисми, балки бутун бир давлат аҳолисининг ўқиш ва ёзиш малакасига эга бўлиши ҳам тушунилади. Дунё халқлари тарихига назар солинса, фақатгина камдан-кам халқларнинг қадимдан бундай савияга эришганлиги кўзга ташланади. Жумладан, Марказий Осиё халқлари тарихи- нинг милоддан аввалги даврлари мисолида олиб қаралса, асосан, минтақа- нинг ўтроқ-зироатчи аҳоли яшаган воҳаларида, хусусан, Амударё-Сирдарё оралиғи ва унга яқин қўшни ҳудудларда турли мақсадларда ёзувдан фойда- ланиш йўлга қўйилгани ва бу амалиёт кенг кўлам касб этгани аён бўлади. Айниқса, икки дарё оралиғининг муҳим тарихий-маданий воҳаси бўл- миш Суғд аҳолиси милоддан аввалги биринчи мингйилликнинг ўрталарига келиб, оромий ёзуви билан танишуви ва шу асосда суғдий ёзувнинг шакл- ланиши натижасида минтақада қарийб минг йилдан ортиқ давр мобайнида ушбу ёзув тури кенг миқёсда қўлланилди ва асрлар оша кенг ёйила борди. Бу омил суғдий тил ва ёзувнинг милоднинг бошларидаёқ Суғд воҳаси доирасини ошиб, дастлаб Чочга (мил. II–III асрлар), илк ўрта асрларга келиб эса Сирдарёнинг ўрта ҳавзалари – Ўтрор (Фороб) ва Еттисувга (Чу ва Талас дарёлари оралиғи), Олтой, Шарқий Туркистон (Или битиктоши, Турфон ҳужжатлари), Мўғулистон (Ўрхун) ва яна бир қатор ўлкаларда расмий ёзувлардан бири сифатида амал қила бошлагани мисолида ўз тасдиғини топади. Буни милодий биринчи мингйилликнинг илк чорагига тааллуқли Чоч тангалари, Култўба (Арис – Ўтрор) сопол лавҳаларидаги битиклар1, Марвдан топилган котиблик мактаби машқлари, Еттисувдаги танга-пуллар (Тургаш хоқонлиги тангалари), Терек-сой қоя ёзувлари, Ақ-бешим (Суяб), Навокат (Красная речка), Тароз ва бошқа бир қатор тарихий шаҳар харо- баларидан топилган турли эпиграфик ёдгорликлар (сопол хум, метал буюм- лар, муҳрлар ва ҳ.к.лар сиртидаги ёзувлар)2, Чинончканд ҳужжати (Турфон)1, 1 Sims-Williams N., Grenet F. The Sogdian inscriptions of Kultobe // Shygys, 2006. № 1. – Р. 95–107. 2 Бернштам А. Н. Согдийская колонизация Семиречья // Краткие сообщения о докладах и полевых исследованиях института история материальной культуры. – М.-Л., 1940, № 6. – С. 119 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 1 Ғарбий Турк хоқонлигининг илк даврларига оид Монгол-куре (Или) битик- тоши2 ва Шарқий Турк хоқонлигининг илк ўн йилликларига тааллуқли Буғут обидаси3 яққол тасдиқлаб турибди. Суғдий ёзув ёдгорликларининг тарқалиш диапозони нафақат Марказий Осиёнинг мазкур ҳудудлари билан чегараланган, балки минтақага қўшни мамлакатларга ҳам ёйилгани Шимоли-Ғарбий Хитой (Дунхуан, Гансу ўлкалари ва ҳ.к.), Тибет, Шимолий Ҳиндистон (Шатиал қоя битиклари) каби қадимий маданият марказларида ҳам ушбу ёзув намуна- ларининг топилаётгани асосида ўз исботига эга4. Хўш, суғдий ёзувнинг бу қадар кенг ёйилиши ўзинин
Доказательный фрагмент
«Мақола милодий I мингйилликда Марказий Осиё минтақаси бўйлаб суғд ёзувининг тарқалиш географиясига бағишланади.»
Образец извлечения
Демо-превьюМақола милодий I мингйилликда Марказий Осиё минтақаси бўйлаб суғд ёзувининг тарқалиш географиясига бағишланади. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- and expressions: Stele of Ili, Kultobe, Terek-say, Ak-Beshim, Navekat, Bugut, Эски хатлар, Буғут обидаси, Бэй-ши, Терексай, Или битиктоши, Навокат, Бугутская надпись, Култўба, Старые письма, Bugut inscription, the Older (the Earlier) Letters, Терек-сой, Bey-shi, Stele of Ili, Ақ-бешим, Култобе, Ак-Бешим, Илийская стела, Тан-шу, Навекат, Tan-shu
Смежные источники
Медицина и инновацииМ Сабиров, О Скосырева +12021
Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025