Сравнительный анализ «Тотиномы» Хироми

Аннотация

Мақолада шу кунга қадар махсус тадқиқот объекти бўлмаган Хиромий- нинг “Тўтинома” асари биринчи марта Нахшабий ва бошқа ижодкорлар асарлари билан қиёсий ўрганилиб, муаллифнинг ижодий ютуқларини кўрсатиш билан бир қаторда, салафлари асарларидан қанчалик фойдаланганлиги ва адабий анъана қонуниятларига нечоғлик риоя этгани ҳам очиб берилган. Таянч сўз ва иборалар: Тўтинома, Нахшабий, Хиромий, Хайдарбахш, Латифий, ҳикоя, сюжет, манба, қиёсий таҳлил, асар, қолипловчи ҳикоя, анъана. Аннотация. В данной статье впервые проведен сравнительный анализ произведения Хирами «Тутинамэ» с произведениями Нахшаби и других авторов, которое до сего времени не было объектом специального научного исследования. В статье раскрываются твор- ческие достижения автора, их использование современниками, а также следование литетурно-художественным традициям. Опорные слова и выражения: Тутинаме, Нахшаби, Хирами, Хайдарбахш, Латифи, рассказ, сюжет, источник, сравнительный анализ, произведение, рассказ рамка, традиция. Summary. The article traces the work "Tutiname" by Hirami, which has not been yet the object of scientific research. For the first time it was studied comparatively the works of Nakhshabi and writings of other authors. Besides, here is defined the creative achievements of Hirami and disclosed those creative moments, which he borrowed from his predecessors and how he adhered to the canons of literary traditions. Keywords and expressions: Tutinamah, Nakhshabi, Khirami, Khaydarbakhsh, Latifi, story, plot, source, comparative analysis, work, story frame, tradition. Ўзбек мумтоз адабиёти тараққиётида адабий таъсир ва адабий алоқалар муҳим ўрин эгаллайди. Бир-бирига уйғун оғзаки ва ёзма ёдгорликлар, анъанавий муштарак сюжетларнинг мавжудлиги қадимданоқ Яқин ва Ўрта Шарқ халқлари адабиётига хос бўлган ҳодисадир. Ҳикоя ва қиссачилик адабий анъанаси шу адабий ҳодиса билан алоқадор ҳолда, унинг ажралмас қисми сифатида майдонга келди. Ижодкорлар асарлари асосига киритилган сюжетлар Шарқ халқлари оғзаки ижодида кўп учровчи эртак ва қиссалар мазмунига сингдирилганлиги билан анча машҳурдир. Кузатишлар шуни кўрсатадики, бир ижодкорнинг асари турли кўринишларда талай халқлар оғзаки ижодиётида мавжуддир. 92 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 1 Турли элларда, турли тилларда, ҳар хил вариантларда жаҳон кезган бу эртаклар аксар бир-бирини баъзи ўзгаришлар билан такрорлайди. “Тўтинома” мавзуига бағишланган достонларни бир бутун ҳолатда ҳар бир ижодкорнинг тарихий, ижтимоий ва эстетик қарашлари асосида ўрганиш муҳим аҳамият касб этади. Чунончи, бу ишни амалга оширишда, бир томондан, қатор ижодкорлар асарларининг манбаларини аниқлаш, сюжет ва образ- ларидаги ўхшаш ва умумий томонларини ўрганиш, иккинчи томондан, достон- ларнинг ғоявий-бадиий йўналиши ва композицион тузилишидаги фарқларни тадқиқ этиб, ҳар бир шоирнинг ғоявий-эстетик қарашлари ва бадиий маҳора- тини аниқлаш, қолаверса, Хиромийнинг анънавий “Тўтинома”нависликдаги ўрнини белгилаш зарур. Турли муаллифларга мансуб бўлган «Тўтинома»нинг қиёсий таҳлили анъана ва ижодийлик масалалари билан боғлиқ айрим томонларни равшан- лаштиришда ҳам муҳимдир. Ушбу қиёсий текшириш Нахшабий, Хайдар- бахш, Латифий, Асирий ва Мирзабобо достонларининг ўзаро таъсир доира- сини ёритиш билан бир қаторда “Тўтинома”ларнинг ўхшаш ва фарқли то- монларини ҳам аниқлашга ёрдам беради. Нахшабий1 ва Хиромий2 “Тўтинома”лари қиёсланганда Хиромий ўз достонида ҳамд ва наътдан сўнг кириш қисмини “Оғози достони “Тўтинома” деб ажратиб, унда Маймун билан Хўжаста ҳақидаги қолипловчи ҳикояни баён қилгани ва асарнинг бо- шиданоқ ўзига хос композицион услубни қўллаганига гувоҳ бўламиз. Шу боис, Хиромийда Нахшабийники сингари қолипловчи ҳикоя биринчи кеча айтилмайди. Унда биринчи кечада тўтининг Хўжастага “Тожир тўтиси ва унинг хотини ҳақидаги ҳикоя” алоҳида тарзда қолипловчи ҳикоядан ажра- тиб баён қилинади. Нахшабийда эса, биринчи кечанинг ўзидаёқ қолипловчи ҳикоя ва тожир тўтиси ва унинг хотини ҳақидаги ҳикоя бирин-кетин кел- тирилади. Бу эса Хиромий қўллаган услуб бадиият жиҳатидан анча ўйланган ва композиция жиҳатидан ҳам пухта эканлигини кўрсатади. Чунки Нахша- бий бу ўринда қолипловчи ҳикояда тўтининг Хўжастага айтган ҳикоясини ҳикоялар силсиласидан ажратмаган ҳолда баён этган. Натижада бу услуб қолипловчи ҳикоя ичида ҳикоя баён қилиш тарзида амалга оширилган. Шу ўринда Алишер Навоийнинг “Саббаи сайёр” достонида ҳикояларни баён қилишда қўллаган услубини эслатиб ўтиш диққатга сазовордир. Маълумки, “Саббаи сайёр” достонида ҳам Баҳром билан Дилором ҳақи- даги афсона етти ҳикоянинг узвий қисмига айлантирилиб, қолипловчи ҳикоя севги ҳақидаги асарнинг ажралмас қисмига айлантирилган. Навоий Баҳром билан Дилоромни ов вақтидаги можаро туфайли ажралишганларидан кейин уларнинг 1 Зийа ад-дин Нахшаби. Книга попугая. Перевод с персидского Е. Э. Бертельса. Подготовка к изданию, предисловие и примечания Д. Е. Бертельса. – М.: «Наука», 1982. – С. 347; Тўтинома. – Т.: Ўздавлат бадиий адабиёт нашриёти, 1962. 2 Мулло Қурбо