Текстология "Ирк битиг"

Аннотация

Мазкур мақолада қадимги туркий тил даври ёдгорлиги “Ирқ битиг” таҳлил этилган. Унда асарнинг текстологик хусусиятлари, жумладан, асарнинг график хусусиятлар, ҳарфий белгиларнинг англатган маъноси ва асардаги айрим ибора ва жумлаларнинг талқини келтирилган. Таянч сўз ва иборалар: “Ирқ битиг”, “Фол китоби”, монийлик, “Ирқ битиг”ининг график хусусиятлари, “Ирқ битиг”и шарҳи. Аннотация. В данной статье анализируется литературное произведение древ- нетюркской эпохи “Ирк битиг”. В ней излагаются текстологические особен- ности, то есть графические особенности, фонетические разночтения и толко- вания некоторых словосочетаний и предложений. Опорные слова и выражения: «Ирк битиг», «Книга гаданий», манихейство, гра- фические особенности «Ирк битиг»а, толкование «Ирк битиг»а. Summary. This article is about one of the works of the Old Turkic literature – “Irq bitig”. In this article it is analyzed its textual features, phonetic and alternative versions of reading and interpretation of some phrases and sentences. Keywords and expressions: “Irq bitig”, “The Book of Divination”, Manichaeism, graphic features and interpretation of “The Book of Divination”. 86 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 1 “Ирқ битиг”и ёки “Фол китоби” кўк-турк ёзувида қоғозга битилган асардир. У ҳозирда Британия музейида С. А. Стейн коллекциясида (British Library, Or. 8212/161) сақланмоқда1. Қўлёзма матнидаги турли график белгилар, кўк-турк ёзувининг ўзига хос хусусиятлари тадқиқотчилар орасида асар матнини тушунишда турлича тал- қинларни келтириб чиқармоқда. Шундай талқинлардан бирини қуйида биз ҳам келтирамиз. Матннинг график хусусиятлари. Кўк-турк ёзуви ягона ёзув қоидасига эга эмас. Шунинг учун у график ҳамда орфографик жиҳатдан турли-туман. Кўк- турк ёзувли матнларда пунктуацион белгилар, кўпроқ имло қоидасига эмас, балки мантиққа асосланган бўлади2. Лекин “Ирқ битиг”и қўлёзмасида юқори- даги хусусиятларга қўшимча сифатида пунктуацион белгилар ҳам қўлланган. Қўлёзма 58 варақли (65 бўлимдан иборат)3. Матн кўк-турк хатида битил- ган (5b–57a). Бундан ташқари, қўлёзманинг бошида ҳамда охирида хитойча матн бор (1a–5b, 56a–58a). Туркий матн қора сиёҳда, 56b–57a бетларда эса хитой ёзувидан фарқлаш мақсадида қизилда битилган. Матн аниқ ва тар- тибли. Ҳар бир бетда камида бир, кўпи билан 3 та ёки 4 та сўз ёзилган. Агар бирор-бир сўзнинг бир ёки бир неча ҳарфи қаторга сиғмаган бўлса, у ке- йинги қатордан ёзиб кетилаверган. Бундан кўриниб турибдики, хат битган киши бўғин кўчириш қоидаларига у қадар риоя қилмаган ёки вазиятдан келиб чиқиб, шундай қилишга мажбур бўлган кўринади. Эгалик олмоши (- men) матнда ҳамма жойда сўздан алоҳида ёзилган. Ҳар бир сўз қизил сиёҳли думалоқ (·) билан ажратилган. Баъзи ўринларда думалоқлар ўрнида тенглик аломати (=) қўйилган. Асар бўлимлари худди шундай думалоқларнинг икки, уч, тўртталаб қўшилган тизмаси билан ажратилган. Баъзи варақларда ду- малоқ қизил сиёҳда, ичи эса қора сиёҳда. Қолганлари эса тескари. Кўчирувчи ҳар бир бўлимни янги бетдан ёзишга ҳаракат қилган ва кўп ҳолларда бунинг уддасидан чиққан. Жумладан, асарнинг 1, 2, 4, 6, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 16, 17, 18, 23, 24, 27, 38, 39, 40, 44, 47, 51, 53, 54, 63-бўлимлари янги бетдан бошланган. Асарда баъзи бўлимлар тугалланмай қолган, яъни уларда хулоса берил- маган (4, 10, 13, 14, 21, 48, 51-бўлимлар). Қўлёзмада унли товушларни билдирувчи ҳарфий белгилар тўртта (a, i, w, v) бўлиб, тўққиз товушни англатади: a, ä, e, i, ï, u, ü, o, ö. Уларни асардан олинган мисоллар орқали кўриб чиқамиз. a – ушбу ҳарф a, ä, e товушларини бидиради, илгаги ҳар доим ўнгдан чапга ёзилади. Ушбу ҳарф матнда сўз охирида ҳар доим: azw – üzä, aW – anča; сўз ўртасида, қачонки сўз а га тугаса ва кетига қўшимча қўшилса: 1 Содиқов Қ. П. Туркий ёзма ёдгорликлар тили: адабий тилнинг юзага келиши ва тик- ланиши. – Т., 2006.11-б. 2 Бу ҳақида қаралсин: Васильев Д. Д. Графический фонд памятников тюркской рунической письменности Азиатского ареала (опыт систематизации). – М.: Наука, 1983. 3 Talat Tekin. Irk Bitig: The Book of Omens, Harrassowitz Verlag. – Wiesbaden, 1993. 87 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 1 rwjalit – tilä-yür, баъзида икки ундош ҳарф ўртасига a, ä қўйиб ўқилади: gt - täg; сўз бошида, қоидага мувофиқ ёзилмайди: r – är, T – at, xi# – añïğ, лекин матнда истисно ҳоллари ҳам учрайди: Qa – aq, iTza – aztï. i – ушбу ҳарф i, ï, ва ä товушларини билдиради. Сўз бошида ï, i товушларини: simNxci – ïčğïnmïš, ici – iči, баъзида ä~e товушларини ҳам билдириш учун ёзилган: kkri – ärkäk/erkäk. Агар сўз икки ёки ундан ортиқ бўғиндан таркиб топган бўлса, ушбу ҳарф биринчи бўғинда ёзилади, кейинги бўғинда эса мантиққа таянган ҳолда ўқилади. Баъзи ўринларда иккала бўғинда ҳам ёзилади: rlhlib ~ rlhilib. Агар сўз бир бўғиндан ташкил топган бўлса, унда албатта қўйилади: it – tir. Сўз охирида ҳар доим қўйилади: iDRvT – turdï, iLxv – oğlï. w – ушбу ҳарф ö ва ü товушларини билдиради. Сўз бошида ҳар доим ёзилади: azw – üzä, Wwcw – üčünč, nizw – özin, atmwlw – ölümtä. С