Формирование средневекового китайского романа

Аннотация

Ушбу мақолада ўрта аср хитой адабиётида пайдо бўлиб, адабиёт- нинг кичик эпик жанрларига мансуб бўлган ҳикоянинг кўплаб турлари, уларнинг келиб чиқиш илдизлари, композицион қурилиши, мазмунига кўра шаклланиши ва ёзма ада- биётда мисли кўрилмаган баён тарзи билан бир-биридан фарқ қиладиган новеллалар ҳақида фикр юритилади. Уларнинг келиб чиқиши ва шаклланишига доир таҳлилий кузатувлар натижалари баён қилинади. Таянч сўз ва иборалар: ҳикоя, новелла, хитой насри, “сиаошо” адабиёти, “Пинхуа”, “чуанчи”, сеҳрли эртак, халқ оғзаки ижоди, ровий. Аннотация. В данной статье рассматривается многообразие малого эпического жанра новелл, возникшего в средние века в китайской литературе, предпосылки их появления, композиционное строение и их неповторимый способ изложения, который является неподражаемым в письменной форме литературы. Излагаются результаты сравнительного анализа, связанного с их возникновением и формированием. Опорные слова и выражения: рассказ, новелла, китайская проза, литература «сиаошо», «Пинхуа», «чуанчи», волшебная сказка, устное народное творчество, сказитель. Summary. This article discusses the variety of small epic genre novels that emerged in the Middle Ages in the Chinese literature, background of their occurrence, composite structure and their unique method of description, which is inimitable in writing literature. 23 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 1 The results of the comparative analysis related to their origin and formation are also proposed by the author. Keywords and expressions: tale, short story, Chinese prose, literature of "Siaosho", "Pinhua", "Chuanchi", fairy tale, folklore, storyteller. Хитой насри, дунёнинг бошқа кўпгина адабиётларида бўлганидек, шеъ- риятдан кейин пайдо бўлди. Ҳозирги бадиий наср пайдо бўлишидан илгари ахлоқий, сиёсий, фалсафий, тарихий ва географик мазмундаги наср кўп аср- лар давомида гуллаб-яшнади. Бадиий насрнинг майдонга келиши арафа- сидаги бундай турли жанрлар наср мавзулари доирасини белгилашда, материални бадиий жиҳатдан сайқаллашда узоқ вақт сақланиб қолди. Жумладан, адибларнинг турли-туман уйдирмаларни йиғишга ўчликлари ниҳоятда собитқадамлик ва умрбоқийлик касб этади. Аслида хитой бадиий адабиётидаги наср ҳам ана шуларни қоғозга туширишдан бошланган. Хитой ривоят насрига халқ оғзаки ижоди 平话 “Пинхуа” катта таъсир кўрсатди. 小说 “сиаошо” адабиёти (小 «сиао» иероглифи – кичик, жузъий маъносида) сўз санъатининг бошқа соҳаларига фольклор элементлари оқиб кирадиган асосий ўзан ҳисобланади. Сеҳрли эртаклар ўзининг ранг-баранг ва дадил фантазияси, ғайритабиий ҳолатлар ва уйдирма саргузаштларга бойлиги, ҳаётбахшлиги ва юмори билан кейинги барча хитой новелла- навислиги ривожига самарали таъсир кўрсатди. Ўрта аср хитой филологлари тилида “чуанчи”, яъни сеҳрли нарсалар ҳақида ҳикоя қилиш деб аталадиган қадимий новелланавислик асарларини алоҳида қайд этмоқ лозим. Бу атама билан филологлар сеҳрли новелла жанрига таъриф беришга ва унинг ўрта асрдаги бошқа ривоя жанрларидан фарқини кўрсатишга ҳаракат қилганлар. Асрлар ўтиши билан “сиаошо” ривожланиб, унда бир қатор жанрлар шакл- ланиб борди. Новелла пайдо бўлди, жумладан, 传奇 “Чуанчи”, сеҳрли новелла жанри майдонга келди. Чуанчи насри намуналари мазмунан хилма-хил бўлиб, бадиий жиҳатдан ҳам бир хил савияда эмас. Унинг ўзига хослиги мўъжизалар ҳақидаги ҳикояда бўлиб, уларнинг жуда кўп қисми бизгача етиб келган. Улар бадиий қайта ишланган тарихий ва маиший сюжетлар, ниҳоят, шакл жиҳатидан тарихнависликдаги шахслар ҳаёт йўлларига яқин келадиган нақллардан иборат. Хитой ривоя насри юзага келган даврнинг дастлабки босқичидаёқ жуда кўп асарлар яратилди. Бизгача қатор тўпламларнинг номлари етиб келган бўлса-да, уларнинг кўпчилиги йўқолган, сақланиб қолганларининг ҳам кўп- лари тўла эмас. Уларнинг энг машҳурлари – “Мўъжизалар ҳақида ҳикоялар” бўлиб, унинг муаллифи Вей сулоласидан бўлган ҳукмдор Вэн Ди (226–274) ёки адиб Чжанг Хуа (232–300) деб тахмин қилинади, Чжан Хуаннинг “Ғалати ҳикоялар”и, Ган Баонинг “Руҳлар ҳақида ёзувлар” асари, “Руҳлар ҳақида ёзувлар”нинг давоми – унинг муаллифи Тао Юан Минг деб тахмин қилинади. Го Хуаннинг “Авлиёлар ва умрбоқийларнинг ҳаёт йўли” асари, Лю Ичингнинг (403–444) “Зулмат ва нур қиссаси” ва “Миш-мишларнинг 24 SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 1 янгича талқини”, Хань Дань Шуньнинг “Табассумлар ўрмони”, Хоу Бонинг “Табассум уйғотувчи ёзувлар” асарлари ва бошқалардир. XI асрда яратилган “Буюк осойишталик йилларининг батафсил ёзувлари” номли фундаментал тўпламда мўъжизалар ҳақидаги қадимий ҳикоялардан жуда кўпи сақланиб қолган. Янги хитой адабиётининг асосчиси, машҳур олим ҳамда қадимги хитой насрининг йиғувчиси ва билимдони Лу Синь (1881–1936) уларнинг кўпчилигини деярли сўзма-сўз тўплашга муваффақ бўлди1. Ҳикоя – хитой бадиий насрининг энг қадимий жанрларидан бири. Унинг куртакларини энг қадимги хитой ёзма ёдгорликлари таркибидаги халқ афсо- налари ва ривоятлари битикларида учратишимиз мумкин. Бундай ёдгорлик- лардан энг муҳими “Шан Хай Жинг”