Страны Ближнего Востока: социальные и политические изменения последних десятилетий

Аннотация

Ушбу мақолада Яқин Шарқ ва Шимолий Африканинг араб мамлакатларида "Араб баҳори" деб номланган фуқаролик қўзғолони ҳақида батафсил маълумотлар берилган. Араб баҳори қандай бошлангани, уни енгган штатлардаги қўзғолоннинг оқибатлари, ундан кейин халқнинг ҳаёти яхшиланганми ёки йўқми каби саволларга жавоб беради. Таянч сўз ва иборалар: Араб давлатлари, Яқин Шарқ, "Араб баҳори", сиёсий тизим, сиёсий барқарорлик, саволлар. Аннотация. В данной статье подробно рассказывается о гражданском восстании под названием «Арабская весна», произошедшем на Ближнем Востоке и в арабских странах Северной Африки. Он дает ответ на такие вопросы, как то, как началась арабская весна, результаты восстания в государствах, которые преодолели его, и улучшились ли после него жизни людей. Опорные слова и выражения: Арабские государства, Ближний Восток, «арабская весна», политическая система, политическая стабильность, вопросы. Аbstrаct. The given article covers the detailed information about the civil revolt which bears the name The Arab Spring, that took place in the Middle East and arabic countries of North Africa. It gives the answer to such questions as how the Arab Spring started, the outcomes of the revolt in the states which overcame it, and whether the people's lives have been improved after it or not. Keywords аnd expressions: The Arab states, Middle East, “Arabic Spring”, political system, political stability, questions. Яқин Шарқ минтақаси мамлакатларида “Араб баҳори” номи билан тарихга кирган халқ қўзғолонлари бўлиб ўтганига ҳам ўн йилдан ошди. Хўш, бу халқ қўзғолонлари қандай натижалар билан тугади? Орадан шунча йил ўтган бўлса ҳам Яқин Шарқ минтақаси ҳанузгача нотинчлик ва беқарорликдан азият чекмоқда. Тўғри, “араб баҳори” натижасида минтақанинг айрим давлатларида узоқ йиллар давомида ҳукмронлик қилган тузумларни ағдариб ташлани- шига муваффақ бўлинди, жумладан, Тунисда мамлакатни 1987 йил 7 ноябрдан 2011 йил 14 январгача бошқарган Президент Зейн ал-Абидин Бен Али, Миср Араб Республикасида мам- лакатга 1981 йил 14 октябрдан 2011 йил 11 февралгача ҳукмронлик қилган Хусни Муборак, Ливияга 1969 йил 1 сентябрдан 2011 йил 20 октябргача раҳбарлик қилган Муаммар Қаддафи ва Яманда 1978 йил 17 июлдан 1990 йил 22 май,1994 йил 1 октябрдан 2012 йил 27 февралгача Президент бўлган Али Абдулло Солиҳ халқ инқилоби натижасида узил-кесил “тахт”дан ағдариб ташланди. Сурия Араб Республикасида эса “араб баҳори” бу жиҳатдан қонли тўқнашувлар ва вайронагарчиликларга олиб келувчи фуқаролар урушига айланиб кетди. Натижада, сўнги маълумотларга қараганда, шу кунгача 380 мингдан ортиқ суриялик ҳалок бўлган, яна минглаб аҳоли хорижга чиқиб кетди ва мамлакатда ҳақиқий тинчлик қачон тўлиқ ўрнатилиши ҳамон мавҳум. Кўпчилик сиёсий кузатувчилар бу каби давлатларда турли сабабларга кўра тартиб- сизлик (хаос) ҳукм суриши, шунингдек, уларнинг халқлари ўзгаришларга тайёр эмаслиги ва ҳокимиятга келган сиёсий партиялар ва кучлар демократия ўйинини, унинг натижаларини қабул қилишга тайёр эмаслигини тушунтиришга ҳаракат қилдилар. “Араб баҳори” натижаларини турли нуқтаи назарлардан ёндашиб, чуқур таҳлил қилар эканмиз қуйидаги айрим хақиқатлар юзага чиққанлигини кўриш мумкин: 160 S H ARQ M AS H ’ AL I Яқин Шарқ минтақасидаги Қиролликлар кучли “бўронни” енгиб ўтдилар.Улар ичида Бахрайн Қироллиги қатъий хавфсизлик усулидан фойдаланишга тайёрлигини кўрсатиб қўйди. Бошқа Қиролликлар эса жуда мослашувчанлик чораларини кўрдилар. Масалан, Қатарда ҳукумат араб норозилиги тўлқинлари бошланишининг биринчи ойларидаёқ давлат секторида ойлик маошларини ошириб қўйди. Мамлакатдаги кам ҳақ тўланадиган ишларда чет эллик ишчилар машғул эдилар ва агар меҳнат шароитларидан шикоят қилсалар, уларни мамлакатдан чиқариб юбориш ҳукумат учун муаммо туғдирмасди. Иккинчидан, Қўшма Штатлар эндиликда ўйин тизгинини бой берди. “Араб баҳори” Қўшма Штатлар учун ман- фаатли эмас эди: даставвал АҚШ турғун ҳолатда қолган Яқин Шарқ билан юзма-юз келгани- да, унда у ерда Миср, Исроил ва Саудия Арабистони каби иттифоқчилари бордек тасаввур шаклланган эди. Аслида эса, АҚШ Мисрда исломий Президент Муҳаммад Мурси Президент- ликка сайланган ва кейинчалик, бир йил ўтгач, оммавий чиқишлар натижасида, армия уни истеъфога чиқарган воқеалардан ортда қолган эди. Албатта, АҚШ ҳали ҳам буюк давлат, аммо у эндиликда, бизнинг таҳлилимизча, Яқин Шарқдаги воқеалар ривожини белгиламай- ди. Айрим сиёсий таҳлилчилар араб давлатларидаги ижтимоий портлаш сабабларини 2009 йилдаги жаҳон молиявий инқирози натижасида инвестицияларнинг пасайиб кетиши, нарҳ- навонинг ошиб бориши ва бунинг натижасида аҳолининг турмуш даражасини тушиб кетиши оқибатида Яқин Шарқ минтақасидаги мамлакатларда иқтисодиётнинг ночор аҳволдалиги, деб изоҳладилар. Халқ норозилиги ҳукмрон тузумнинг коррупциялашган шароитида янада кучайган эди. Буларнинг барчаси аллақачон пишиб етилган ижтимоий ва сиёсий муаммо- ларни кескинлаштириб юборган эди. Шу билан бирга, минтақадаги хар бир араб мамлакатида иқтисодий ва сиёсий вазиятларни ёмонлашувини кучайтирувчи “ўз” иж