Отношение Улугбек-мирзы к чигатайским ханам

Аннотация

In this article the political and military relations between the Temurids and the Chagatai rulers, in particular, the military, political and diplomatic relations of Shahruh Mirzo and Ulugbek Mirzo with the Chagatai rulers Muhammadkhan, Sher Muhammad, Naqshi Jahon, Vaiskhan in the first half of the 15th century, and also issues such as the impact of the Temurids on the political life of Mogholistan have been studied. Keywords and expressions: Temurids, Chagatai Ulus, Shahruh Mirzo, Ulugbek Mirzo, Muhammadkhan, Sher Muhammad, Vaiskhan, Khudaydod, Duglat, Abdurazzaq Samarkandi, Movarounnahr, Mogholistan. Мазкур мақолада Улуғбек Мирзо ва унинг Чиғатой хонлари билан олиб борган ташқи сиёсий алоқалари тарихини тарихий-персоналий усулда, яъни тарихий воқеликларни аниқлаштиришда муайян шахсларнинг ролини ёритиш асосида атрофлича ўрганиш мақсад қилиб қўйилди. Хусусан, Улуғбек Мирзонинг ташқи сиёсати, Марказий Осиё минтақасида муҳим ўрин тутган Мўғулистон ва у ердаги ҳукмдорлар билан олиб борилган сиёсий-дипломатик муносабатлар тарихини хронологик тарзда ёритиб бериш вазифа қилиб қўйилди. Улуғбек Мирзо Шоҳрух Мирзонинг тўнғич ўғли бўлиб, 1394 йил 22 март якшанба куни Султонияда туғилган. Онаси Гавҳаршод бегим. Улугбек Мирзо ёшлигиданоқ Амир Темур саройида тарбияланади ва унинг баъзи ҳарбий юришларида ҳамроҳлик қилади. Амир Темурнинг вафотидан сўнг отаси Шоҳрух Мирзо ёнида бўлиб, аввалига Астрабод нойиби, кейинчалик Мовароуннаҳр ҳукмдори сифатида фаолият юритди. Унинг Мовароуннаҳрдаги сиёсий фаолиятининг биринчи ярми Мўғулистонда ҳукмронлик қилаётган чингизий хонлар билан давлат хавфсизлиги борасида сиёсий-ҳарбий алоқаларга киришишни тақозо этган. Зеро, Темурийлар давлати ташкил топган даврнинг илк босқичларидаёқ давлат сиёсий ҳаётида муҳим ўрин тутган минтақа - бу салтанат шимоли-шарқидаги қўшни ҳудудлар эди. Чингизий ҳукмдор- ларнинг таянч ҳудудларидан бири бўлган ва ўша давр манбаларида Мўғулистон деб аталган Шарқий Туркистон, Еттисув, қисман Жанубий Сибирь ҳудудларини эгаллаган мазкур минтақа кўплаб турк-мўғул қабилаларига макон, айни пайтда, йирик ҳарбий кучлар маркази бўлиши баробарида, ўзининг географик жиҳатдан муҳим мавзеда жойлашганлиги билан Темурийлар салтанати учун алоҳида аҳамият касб этар эди. Дарвоқе, Хитой билан олиб борилган савдо- элчилик муносабатларини йўлга қўйиш ва ривожлантиришга алоҳида эътибор берган Амир Темур ва Темурийлар учун мазкур минтақада ўз таъсирини ошириш талаб қилинарди. Мазкур алоқаларнинг ривожланишида эса карвон йўлларининг тинч бўлиши катта аҳамиятга эга бўлган. Темурийлар салтанати билан Хитой давлати ўртасида жойлашган Мўғулистон минтақасидаги мавжуд мураккаб сиёсий вазият кўп ҳолларда мазкур алоқалар- нинг ривожланишига монелик қиларди. Шу мақсадда Амир Темур ҳам, ундан кейинги даврда ҳукмронлик қилган Шоҳрух Мирзо ва Улуғбек Мирзолар ҳам мазкур минтақанинг сиёсий ҳаётига бевосита ва билвосита аралашишга мажбур бўлганлар. Иккинчидан, мўғул ҳукмдор- ларининг Фарғона ҳудудига босқинларини бартараф этиш ҳам Темурийлар учун алоҳида аҳамият касб этганлигини таъкидлаб ўтиш жоиз. Амир Темурнинг вафотидан сўнг 1409 йилга келиб Темурийлар ўртасидаги ўзаро низо- ларга бир қадар барҳам берган Шоҳрух Мирзо ташқи сиёсатда Темурийларнинг мавқейини тиклашга ҳаракат қила бошлади. Зеро, Соҳибқироннинг вафотидан кейин Темурийлар 121 S H ARQ M AS H ’ AL I ўртасида бошланган низолар натижаси ўлароқ, ташқи сиёсатда илгариги мавқе бой берилганди. Шоҳрух Мирзо Ҳиротни салтанат пойтахти, деб эълон қилиб, ўзи «улуғ хоқон» сифатида салтанатни бошқара бошлагач, Мўғулистон ва Дашти Қипчоқ билан олиб бориладиган сиёсий муносабатларни Улуғбек Мирзо орқали амалга ошира бошлайди. Зеро, бундан кейин- ги Мовароуннаҳр– Мўғулистон муносабатлари Улуғбекнинг тутган сиёсатига боғлиқ эди. Чунки айрим ҳолларда Шоҳрух Мирзо ҳам Улуғбек Мирзога ўз таъсирини ўтказа олмас, бу эса давлатлар орасидаги сиёсий вазиятнинг кескинлашиб кетишига сабаб бўларди. Шоҳрух Мирзо Мўғулистонда салтанат мавқейини мустаҳкамлаш ҳаракатига тушган бир паллада мазкур ҳудудда дуғлат1 қавми вакиллари ва Чингизий ҳукмдорлар орасида ҳокимият учун кураш кучайган эди. Таъкидлаш керакки, Темурийларнинг Мўғулистон ҳукмдорлари билан муносабатларида Шайх Нуриддин фаолияти ҳам алоҳида ўрин тутади. 1410 йилнинг баҳорида амир Шайх Нуриддин Жаҳонгир Мирзога белгиланган отабек (оталиқ) билан иттифоқ тузиб, Улуғбек Мирзо ва амир Шоҳмаликка қарши ҳарбий ҳаракат бошлайди. Бир неча тўқнашувлардан кейин, Самарқандни истисно қилганда, Амударёгача бўлган ерлар Шайх Нуриддин қўлига ўтади. Улуғбек Мирзо эса Калифга чекинишга мажбур бўлади2. Мовароуаннаҳрдаги кейинги воқеалар Шоҳрух Мирзонинг Ҳиротдан қўшин билан чиқиб, Калифга келишга мажбур этади. Хуросон қўшинининг Мовароуннаҳрга яқинлашиши Шайх Нуриддинни Самарқанд қамали- ни бўшатиб, ортга чекинишга мажбур этди. 1410 йилнинг 12 июлида Шоҳрух Мирзо билан Шайх Нуриддин ўртасида Қизил Работда бўлиб ўтган жанг сўнггисининг мағлубияти билан тугайди. Омадсизликка учраган Шайх Нуриддин Мўғулистон ҳукмдори Муҳаммадх