Об истории легкой и пищевой промышленности Узбекистана (1950-1970 гг.)

Аннотация

This article covers the issues of providing the people of Uzbekistan with raw materials for the light and food industries and the processing industry during the Soviet era. It analyzes on the basis of primary sources the increase in the import of products from other republics to meet the needs of the population of Uzbekistan in light and food industries, as well as the supply of other regions of the Union, in particular, light industry processing enterprises. Keywords and expressions: Soviet power, light and food industry, population of Uzbekistan, budget, raw materials, energy Совет ҳокимияти йилларида Ўзбекистон халқини енгил ва озиқ-овқат саноати маҳсулот- лари билан, саноатнинг қайта ишлаш соҳасини эса хом ашё билан таъминлаш масаласини ҳал қилиш узоқ йиллар мавҳумлигича қолаверди. Ўзбекистон аҳолисини енгил ва озиқ-овқат саноати маҳсулотларига бўлган эҳтиёжини қондириш учун зарур бўлган маҳсулотларни бош- қа республикалардан ташиб келтириш миқдори камайтирилгани ҳолда, иттифоқнинг бошқа минтақаларини, хусусан енгил саноатнинг қайта ишлаш корхоналарини республикада тайёр- ланган хом ашё билан таъминлаш ҳажми ортиб борди. Ўзбекистонда озиқ-овқат саноатини ривожлантиришга тўсқинлик қилиб келган асосий сабаблар шу эдики, бу саноатнинг бир қатор тармоқларида (консерва, гўшт, сут ва бошқа тармоқларида) хом ашё етишмас, бутунлай ёки қисман четдан келтириладиган хом ашёда 110 S H ARQ M AS H ’ AL I ишлайдиган бошқа тармоқларда эса) ишлаб чиқариш қувватлари жуда суст ўстириб борилди1. Ўзбекистон аҳолисини енгил ва озиқ-овқат саноати маҳсулотлари билан таъминлаш, уларни ишлаб чиқариш республика халқ хўжалигининг беш йиллик режаларида асосий ўринларда турсада, бу режа ва бошқа тадбирлар ўз вақтида бажарилмас, ёки бажарилиши якунига етмай ярим йўлда қолиб кетарди. Маъмурий буйруқбозлик тизимини кучайиши, марказдан туриб режалаштириш, пахта яккаҳокимлигининг амалга оширилиши, саноат корхоналарини асосан хом ашёни қайта ишлашнинг дастлабки босқичларга мослашиши жамиятни “эркин” ҳолда олдинга қараб ривожланишига салбий таъсир кўрсатди. Ишлаб чиқаришда чиқимлар фойдадан ошиб кетиб, уларнинг ўртасидаги фарқ иттифоқ бюджети ҳисобидан қопланар эди. Саноат ишлаб чиқаришида маҳсулот сифатига эмас, балки унинг миқдорига катта эътибор берилди. Мисол учун, 1950-1954 йилларда район-шаҳар саноати корхоналари томонидан ишлаб чиқарил- ган маҳсулотлардан 1,422 минг сўмлик маҳсулот сифатсиз ёки умуман истеъмолга яроқсиз деб топилган эди2. Бу ҳол кейинчалик ҳам давом этиб борди. 1959 йилда давлат инспекцияси озиқ- овқат саноати томонидан ишлаб чиқарилган маҳсулотларини яроқсиз деб топиб, 1958 йилдагидан кўп миқдордаги маҳсулотлар сифатини тушириб ташлаган эди. Хусусан макарон маҳсулотларининг 41,5%и (1958 йилдагидан 0,8%га кўп), гўшт маҳсулотларининг 8,4%и (1958 йилдагига нисбатан 5,3%га кўп), вино 15,1% (1958 йилдагидан 7%га кўп), сут маҳсулотларининг 20,3%и (8,5%), тикувчилик молларининг 35,4%и, трикотаж маҳсулотларининг 18,8%и, чармдан қилинган оёқ кийимларининг 18,8%и яроқсизга чиқарилган эди3. Шу ва бошқа сабабларга кўра республика саноат ишлаб чиқаришнинг ўсиш ҳажми йилдан-йилга камайиб бораверди. Тўртинчи беш йилликда (1945 йилдан % 1950 йилгача) – 11,4%, бешинчи беш йилликда (1955 йилдан % 1955 йилгача) – 10,4%, олтинчи беш йиллик- нинг уч йилда (1958 йилдан % 1955 йилгача) – 5,9%. Етти йилликда (1955 йилдан % 1968 йилгача) 8,7%, шу билан бирга кейинги беш йилда (1960 йилдан % 1965 йилгача) 8,4%4. Бундай аҳвол кейинги йилларда ҳам давом этди. Шулар билан бирга айни муаммолардан яна бири маҳсулот сифати масаласи бўлиб, 1963 йилда “Фарғона” пайабзал фирмаси томонида ишлаб чиқилган турли артикулдаги 53953 жуфт оёқ кийимидан 17533 жуфти ёки 32,7%и савдо муассасалари томонидан қайта ишлашга корхонага қайтариб юборилган. Будай сифатсиз маҳсулот тайёрлаш оқибатида корхона 53,8 минг сўм (ундан 12,0 минг сўми савдо массаларига жарима сифатида тўланган) зиён кўрган эди5. Кейинги йилда аҳвол ундан ҳам ёмон бўлди, 1964 йилда савдо ташкилотлари фирмада ишлаб чиқарилган 60 минг жуфт (ёки 37,8%) оёқ кийими қайта ишлашга қайтариб бориши оқибатида тўланган жарима 85,5 минг сўмни ташкил этган эди. Бундай аҳвол бошқа жой- ларда ҳам кўзга ташланарди. Хусусан 1964 йилда Марғилон ипак фабрикасига ишлаб чиқарилган 21,5% маҳсулот яроқсиз бўлган (344 минг сўмлик) бўлса, Самарқанд тикувчилик фабрикасининг 21,1% маҳсулоти, Наманган тикувчилик №2 фабрикасининг 21% маҳсулоти яроқсизга чиқарилиб фабрикага қайта ишлашга қайтариб юборилган эди6. 1 Цунц З. Ўзбекистон озиқ-овқат саноатини ривожлантиришнинг етилган масалалари // Ўзбекистон коммунисти. № 12. 1971. 31-бет. 2 Ўзбекистон РПДА. 58-фонд, 1-рўйхат, 10-иш, 275-варақ. 3 Ўзбекистон МДА. 2384-фонд, 17-рўйхат, 799-иш, 162-варақ. 4 Народное хозяйство Узбекиской ССР за 50 лет. Сборник статических материалов. – Т.: Узбекистан, 1967. стр. 44. 5 Ўзбекистон МДА. 2384-фонд, 5-рўйхат, 576-иш, 183-варақ. 6 Ўзбекистон МДА. 2384-фонд, 5-рўйхат, 587-иш, 3-варақ. 111 S H ARQ M AS H ’ AL I Бу каби мисолларни Бухоро вил