Воссоздание концептуальных метафор в художественном переводе

Аннотация

This article is devoted to the study of the specific peculiarities of the French translation of conceptual metaphors in the Uzbek language on the basis of French translations of the works of E. A’zam. In order to reveal the peculiarities of the French translation of conceptual metaphors in the Uzbek language, three samples of E.A’zam's works and their translations by Sh.Minovarov were investigated. The analyzed metaphors were selected according to their originality, expression in translation, and level of influence on the content of the text. The classifications included to the content of orientational, structural, and ontological metaphors were expanded based on sources related to the semantic types of metaphors. Keywords and expressions: conceptual metaphor, orientation, structural and ontological metaphors, style of the writer and translator, adequate translation. Кириш. Таржимон услубини тадқиқ этишда танланган асарнинг бадиий салмоғи ва воқеалардаги ҳаққонийлик муҳим аҳамиятга эга. Хорижий тилларга таржима қилинган ҳар бир асар, аввало, аслият тили соҳиблари тўғрисида китобхонга маданий ахборотларни етказувчи воситадир. Асар қанчалик халқ тилига ва ҳаётига яқин бўлса, шунчалик кўп китобхонларни ўзига жалб эта олади. Эркин Аъзам асарлари бой бадииятга эга эканлиги ва халқона тасвирий воси- таларни қамраб олганлиги билан бошқа асарлардан ажралиб туради. Ундаги нутқ намуналари, хусусан диалектлар ҳам тадқиқотчилар эътиборини тортган. Шу жиҳатдан Эркин Аъзам асарлари нафақат китобхонлар, балки адабиётшунос ва таржимашуносларнинг тадқиқот марка- зида бўлиб келмоқда. Жумладан, Ш.Г.Тошхўжаева ёзувчи диалектини ўрганишда уни қуйида- гича эътироф этади: “Эркин Аъзам, аввало, халқ ёзувчиси, миллатига жонкуяр ижодкор сифати- да халқнинг маънавий мулкидан фойдаланмаслиги, у сув ичган булоқлардан баҳраманд бўлмаслиги мумкин эмас. Бугунги кунда ёзувчи ўз тили, услуби ва овозига эга ижодкорлардан бири сифатида адабиёт майдонида жадал суратлар билан қалам тебратмоқда. Эркин Аъзам асар- ларида, асосан, таянч шевалардан бири – Тошкент шевасига хос фонетик, морфологик ва лексик хусусиятлар образлиликни таъминлаб, бадиий асарнинг жозибадорлиги ва таъсирчанлигини оширишга хизмат қилган. Эркин Аъзам асарларидаги шеваларнинг талаффузи содда ва енгил бўлиши ҳамда маҳаллий колорит, ҳудудий мансубликни ўзида аниқ акс эттириши унли ва ундош товушларнинг турли хил комбинатор ва позицион ўзгаришларига мос ҳолатда юзага келади”1. Таҳлил методи. Ўзбек тилидаги концептуал метафораларнинг французча таржимасининг ўзига хос хусусиятларини очиб беришда Э.Аъзамнинг учта асар намуналари ва уларнинг Ш.Миноваров томонидан қилинган таржималари ўрганиб чиқилди. Асарларни таҳлил этиш жараёнида статистик таҳлил методидан фойдаланилди. Тадқиқот жараёнида беш юздан ортиқ метафоралар аниқланиб, шундан икки юз элликтаси таҳлилга тортилди. Таҳлилга тортилган метафоралар оригиналлиги, таржимада берилиши ва матн мазмуни- даги таъсир даражасига биноан саралаб олинди. Ориентацион, структуравий ва онтологик метафоралар таркибига кирувчи таснифларни метафораларнинг семантик турларига оид манбалар асосида кенгайтирдик. 1Тошхужаева Ш.Г. Эркин Аъзам асарларида фонетик диалектизм ва унинг лингвопоэтик хусусиятлари//Ученый ХХI века научный журнал, № 12 (13), декабрь 2015 г. –С. 66. 91 S H ARQ M AS H ’ AL I Таҳлил ва натижа. Ёзувчи услубини ўрганиш ва тадқиқ этиш адабиётни мукаммал тушуниб, маънавий самарадорлигини таъминлаш билан бирга асар таржимаси учун ҳам назарий восита бўлиб хизмат қилади. Шунингдек, диалект намуналарига бой Эркин Аъзам асарлари ҳажмидан қатъий назар бадиий тасвирий воситаларга бойлиги билан ажралиб туради. Муаллифнинг бир қанча ҳикоялари бадииятини таҳлил этган Г.Сатторова воқеалар- нинг замон билан мутаносиблигига алоҳида урғу берган: “Адабиётимизда ўз услуби ва ўрнига эга ёзувчиларимиздан бири Эркин Аъзамдир. 2013 йилда “Китоб дунёси” газетасида адибнинг “Манана” ҳамда “Ҳулўл” ҳикоялари чоп этилди. Биринчи асар бундан 30 йил олдин яратилган бўлса-да, бугунги кун учун ҳам муҳим бўлган воқеалар баён этилади. Бу асар ёзувчининг китобларига ҳам киритилган. Асар ҳақида “Ўзбекистон адабиёти ва санъати” газетасида Муртазо Қаршибоевнинг муносабати ҳам эълон қилинди. Ҳикоя адибнинг тўпламларидан бирига киритилганлиги ва илмий жамоатчиликка яхши таниш бўлганлигини инобатга олиб биз у ҳақда батафсил тўхталишни лозим топмадик. Ёзувчимизнинг иккинчи ҳикояси “Ҳулўл” ҳам ўқувчини бефарқ қолдирмади. Асарнинг номланишининг ўзиёқ унга бўлган қизиқишни орттиради. Адиб асарларининг ўзига хослигини таъминловчи асосий воситалардан бири, асарларидаги оҳанг ва жонли халқ тилидан унумли фойдаланишдир. Эркин Аъзам ҳар бир асарида ўзига хос оҳанг топади ва асар сўнггигача шу оҳангни сақлайди. Юмор, киноя, деталь танлаш бу ҳикояда ҳам етакчилик қилади. Ҳикояда аёл учун бахт нима, деган савол ўртага ташланади”.1 Мустақиллик даври ўзбек романларида инсон ва борлиқ муносабати, реал воқелик ва инсон ички дунёсини метафорик уйғунлаштиришга интилиш муайян тамойилга айла