В рассказах Орхана Камала реальность эпохи выражена в духе литературного героя

Аннотация

This article analyzes the works of the talented writer of Afghan storytelling, Rahnavard Zaryab, in particular, his stories such as “Photography Teacher”. Unlike traditional Afghan writers, the author is interested in a description of the processes taking place in the human heart. He tries to express an inner psychological attitude towards reality rather than incident is a priority. A number of the author's stories are characterized by a desire to uncover such aspects of the human psyche. At the same time, the author enriches the narrative with a variety of scenes, depicting the processes taking place in the spirit of the hero. In order to broaden the story, the story was compared with the story of Uzbek writer Nazar Eshanqul's “The man who led the monkey”. Keywords and expressions: Afghan storytelling, Uzbek storytelling, art, analysis, symbol, spiritual experience, emotion, comparative. “Инсон қалби энг нозик, энг таъсирчан, биллурдек покизадир. Қалбга таъсир этувчи восита яна ҳам нозик, яна ҳам покиза, олмосдек сержило, серқирра, бебаҳо бўлмоғи лозим. Халқда аччиқни аччиқ кесар, деган гап бор. Аъзойи баданга тикан кирса, уни (тикандада қаттиқ) игна билан чиқарадилар. Энг қаттиқ жисмлар олмос (қаттиқларнинг қаттиғи) билан қирқилади. Нозик, таъсирчан қалбга яна ҳам нафис, сертаъсир, пок-покиза санъатгина таъсир этиши мумкин.”1. Дарҳақиқат, “нафис”, “сертаъсир”, “пок-покиза” санъатгина инсон қалбини руҳий жунбишга келтира олади, қалбни денгиз тўфони сингари кучли ларзага солади. Санъатнинг турлари кўп, уни акс эттириш учун турли тасвирий воситалардан фойдаланилади. Хусусан, адабиётнинг тасвирий 1 Расулов А. Ўзлаштириш эстетикаси ажойиботлари / Бадиийлик – безавол янгилик: Илмий-адабий мақолалар, талқинлар, этюдлар. – Т.: “Шарқ”, 2007. –Б.103. 10 S H ARQ M AS H ’ AL I воситаси сўз ҳисобланиб, “адабиёт – фикр, туйғуларимиздаги тўлқинларни сўзлар, гаплар ёрдами билан тасвир қилиб, бошқаларда ҳам худди шу тўлқинларни яратмоқдир”1. Адабиётшуносликда инсон руҳиятини тасвирлаш масаласи ҳақида бир қанча тадқиқотлар олиб борилган, қатор фикрлар ўртага ташланган. Хусусан, адабиётшунос Т.Жўраев ҳам масаланинг айнан шу жиҳатларига алоҳида эътибор қаратади, яъни унинг назарида: “ ... онг оқими инсон миясининг фаолияти, яъни тафаккур жараёни ҳар хил руҳий ҳолатларда инсон онгининг ҳаракати, ташқи ва ички таъсирларга муносабати, хуллас, инсон миясининг текис ва нотекис, узвий ва паришон, онгли ва онгсиз, (инстинкт, одат тарзидаги) доимий ва оний, сокин ёки шиддатли, шаклли ёхуд шаклсиз оқимдан иборат психологик ҳодисадир”2. Профессор М.Холбеков тадқиқотида эса қуйидаги фикрларга дуч келамиз: “Аммо “онг оқими” бадиий адабиётда – бу фақат муайян йўналишни таърифловчи атама, ўзига хос ижодий услуб ёки тасвирлаш методи эмаслигига алоҳида урғу бермоғимиз лозим. Унинг генезиси (келиб чиқиши), фикр юргизиш тарзи, психологик таҳлили, англанган ва англанмаган, тушунилган ва тушунилмаган, маъноли ва маъносиз, онгли ва ғайришуурий тушунчаларга бориб тақалади. Инсон ички дунёсининг таҳлили, унинг руҳий ҳолатини тасвирлашда бевосита кузатиш ва бирга қайғуриш, унинг кечинмалари билан бирга яшаш, инсон онгининг англанган ва англанмаган ҳаракати ёки оқими янги бадиий услубнинг ўзига хос хусусиятлари, акс эттириш, тасвирлаш, ифодалаш принципларига айланди”3. Адабиётшунос Ж.Эшонқулов инсон руҳиятидаги ҳиссиёт ва туйғуларни шундай ифода этади: “Инсон руҳияти жуда кенг олам бўлиб, ундаги ҳиссиёт ва туйғулар икки хил шаклда ўзини намоён этади: биринчиси англанган, маълум мантиққа эга, ташқи дунёга нисбатан ўзининг қатъий хулоса ва йўналишига эга туйғулар. Бу туйғу инсоннинг жамиятга, одамларга, атроф-муҳитга муносабати ва бу ҳақидаги маълум тушунчага эга бўлган қарашларни ифодалайди; буларнинг барчасини онг синтез қилиб беради, яъни онг бевосита иштирок этади. Иккинчиси, онг ости ҳислари, онгга қалқиб чиқмаган, лекин инсон руҳиятида доимо мавжуд, ташқи дунё билан тинимсиз алоқа қилиб турувчи ҳислар. Бу ҳислар инсон ҳаракати, руҳиятининг асосини ташкил этади”4. Демак, адабиёт сўз воситасида ифодаланар экан, бунда албатта ижодкор ўз асарида “нафис”, “сертаъсир”, “пок-покиза” сўзлар орқали инсон қалбини, руҳиятини “тўлқинлантирмоғи” керак. Ҳозирги адабий жараёнда ана шундай ўз асарлари билан инсон қалбини, руҳиятини забт эта олган ижодкорларимиз кўзга ташланади. Хусусан, ҳозирги афғон адабиётининг фаол ёзувчиларидан бири Раҳнавард Зарёб асарлари ҳам инсон руҳий оламига қаратилган бўлиб, у яратган қаҳрамонлар ҳолати инсон қалбидаги туйғуларни тўлқинлантиради. Ёзувчи асосан, ҳикоя жанрида баракали ижод қилди ва “Қўрқинчли туш” 5, “Фарёд” 6, “Сеҳрланган шаҳар” 7, “Сураткаш 1 Фитрат А. Адабиёт қоидалари / Танланган асарлар: Ж. IV. Дарслик ва ўқув қўлланмалари, илмий мақола ва тадқиқотлар (Масъул муҳаррир Б.Қосимов). –Б.13. 2 Жўраев Т. Онгоқимиватасвирийлик. –Т.: Фан. -1994 –Б.17. 3 Холбеков М. “Онг оқими” – баён шаклими ёки жанр? / ХХ аср модерн адабиёти манзаралари: мақолалар тўплами. -Т.: MUMTOZ SO’Z. -2014. –Б.369. 4 Эшонқулов Ж. Руҳий таҳлил мет