О военной терминологии, принятой в китайский язык методом фонетико-семантического картирования

Аннотация

China has been pursuing a policy of reform and opening for 40 years. This, in turn, affects all areas of modern human life. Today, China is not only a leader in all spheres of production, but also there is a rapid development in the military industry of this country. Thus, the development of the military industry itself creates the basis for the introduction of new terms into the Chinese language. This article is devoted to the construction and analysis of Chinese military terms under the influence of external factors. Using the method of definitional analysis, the author explores the penetration of borrowings from a foreign language into the system of Chinese military terms, the ways of their formation and vocabulary enrichment, some restrictions in the formation of sound borrowings. The methods of phonetic and semantic calque have also been comparatively studied, and the activity of semantic calque in the military vocabulary 85 SHA RQ MA SH’ A LI of the modern Chinese language has been proved by examples. The article provides a descriptive analysis of borrowings formed under the influence of the English and Russian languages, and conclusions about the Chinese military terms that emerged on their basis. Keywords and expressions: word-terms borrowings, phonetic borrowing, calque, semantic calque, original synonyms, structural calque, etymological calque, direct calque, indirect calque. Кириш. Маълумки, терминлар илм-фан ва тилнинг махсус соҳаларининг янги тушунчаларга бўлган эҳтиёжи натижасида вужудга келади. Ҳар бир тилда терминологик захиранинг ёки янги терминнинг пайдо бўлиши чет тилидан кириб келадиган ўзлашмалар билан боғлиқ. Табиийки, барча ривожланган тиллар таркибида кўплаб ўзлашган лексика захиралари мавжуд. Бир тил томонидан бошқа тил лексикасининг ўзлаштирилиши ўша тил луғат захирасининг бойишига олиб келади. Термин сўзини турлича тушуниш мумкин. Чунончи, мантиқшунослар учун термин – аниқ объектга тегишли тавсиф ёки тавсифлар йиғиндисини назарда тутувчи ва унда татбиқ этилувчи сўз ҳисобланади. Ҳар қандай тилдаги исталган сўз термин бўлиши мумкин. 1 “Термин” 术语 shùyǔ сўзига хитой тилшунослари томонидан қуйидаги таъриф берилган: “Терминлар - бу фан, техника соҳасида қўлланилувчи махсус сўзлардир. Фан ва техниканинг ҳар бир соҳасида кўплаб терминлар ишлатилади. Ҳар бир термин фан ва техника доирасидаги маълум бир маънони ифодалайди. Хитой тилшуносларининг фикрича, терминнинг оддий сўздан фарқи унинг қўлланиш доираси чекланганлиги ва аниқ тушунчани ифодалашидадир. Хитой тилида ҳам терминлар синонимия, омонимия ва экспрессивлик сифатларига эга эмас”2. Мақсад ва вазифа. Асосий кўзланган мақсад - хитой тилидаги термин ясалишининг самарали усулларидан бири ҳисобланган ўзлаштириш усулини ўрганиб чиқиш, фонетик ва семантик калька усулларини деривацион, дефиницион, тавсифий таҳлил методларидан фойдаланган ҳолда ҳарбий терминлар мисолида ўрганиб чиқиш. Бунинг учун қуйидаги вазифаларни амалга ошириш мақсадга мувофиқ: ўзбек, рус ва хитой олимлари томонидан ўзлашмаларга бағишланган ишларни дефини- цион, тавсифий таҳлил қилиш; хитой тилидаги фонетик ва семантик калька усулларини ҳарбий терминлар мисолида қиёсий таҳлилини амалга ошириш. Усуллар. Тадқиқот усуллари сифатида дефиницион таҳлил, тавсифий, анализ ва синтез, қиёсий методлардан фойдаланилди. Натижалар ва мулоҳаза. Тилдаги сўзлар, хусусан, терминлар икки хил йўл билан ҳосил қилинади: тилнинг ички имкониятлари асосида ва ўзга тиллардан тайёр тил бирликларини ўзлаштириш орқали. Ўз навбатида ушбу икки йўл бир қанча усулларни ўзида жамлайди. Тил- ларнинг морфологик, лексик, фонетик хусусиятларига кўра турли тилларда сўз ясалиш усулларининг маҳсулдорлиги ҳам бир-биридан фарқланади.3 Ўзлаштирма сўзлар, бошқача айтганда, ўзга тилдан кириб келган сўзлар, хитой тилида 借 词jiècí (сўзма сўз “қарзга олинган сўзлар”) ёки 外来词wàiláicí (сўзма сўз “ташқаридан кириб келган сўзлар”) деб аталади. 1 H.Dadaboyev. O‘zbek terminologiyasi: o‘quv qo‘llanma/ - T.: “Nodirabegim”, 2020. – 5-s. 2 S.Nosirova Xitoy tilining ijtimoiy-siyosiy va diplomatik terminologiyasi. -T.: «Yangi asr avlodi», 2011. - 15-s. 3S.Mustafayeva Xitoy tili tilshunoslik terminlari tizimining shakllanishi va taraqqiyoti. Monografiya. - T.: “SHARQ”, 2016. - 72-s. 86 SHA RQ MA SH’ A LI Хитой тилида ўзлашма сўзларга нисбатан Лю Шусян外来语wàiláiyǔ (外 “ташқи, чет”+来 “келмоқ” + 语 “сўзлар”), Луо Чангпей 借词jiècí (借 “қарз олмоқ” + 词 “сўз”), Сун Чангсю外来 语词 wàiláicíyǔ (外 “ташқи, чет”+来 “келмоқ” + 语 “сўзлар”+ 词 “сўз”), Чжоу Дзумо 外来词 wàiláicí (外 “ташқи, чет”+来 “келмоқ” +词 “сўз”) (ёки借词) терминларини қўллайдилар. Ҳозирги хитой тили лингвистик адабиётларида кўпроқ外来词 терминини қўллаш қабул қилинган1. Таниқли тилшунос олим А.Ҳожиев “Ўзлаштириш - ўзаро таъсир, алоқа натижаси сифатида бир тил унсурларининг бошқа тилга ўтиши”, дея таъриф берган2. Профессор Ҳ.Дадабоевнинг ёзишича: “Ўзлашмаларнинг ҳар қандай тил тараққиёти ва бойиши қонуниятининг манбаларидан бири эканлиги сир эмас. Ўзлаштириш жараёни мураккаб ҳодиса бўлиб, лингвис