Семантические свойства прилагательных пушту nyps (белый) и rwt (черный)

Аннотация

The word serves a meaning. A word can have different meanings than its original meaning. The first of these meanings is the original lexical meaning, the rest are figurative or additional meanings. This condition occurs in all languages. The figurative meaning of the word serves to increase the attractiveness and effectiveness of speech, to illuminate the essence of events, to give it an artistic harmony, and is realized in more literary texts, works of art. The lexemes that characterize the subject are widely used in speech, especially in the literary text, and serve to pass on to future generations the rich heritage of the people, information about their social life. Colors play an active role in creating the artistic landscape of the world. Color adjectives in Pashto also have semantic semantic meaning. Among the adjectives that express color, the most significant are the transitions or loss of meaning in the adjectives ن یپس (white) and ر وت (black), which are reflected in more literary texts and works of art. In addition to the figurative meanings of the white and black adjectives denoting color, the article analyzes the lexical-semantic analysis of the occurrence of these adjectives in word combinations, compound words and fixed compounds. The article describes the active participation of white and black qualities in the creation of famous horses, such as land, sea, mountain, road, as well as the fact that these qualities are used in the creation of verbs. In the concluding section, the figures show the occurrence of the adjectives white and black in figurative senses and their participation in compound words and phraseological combinations. Keywords and expressions: semantics, loss of meaning, sema, lexeme, phrasema, phrase, compound word, stable compound, semantics, lingvocultural words. 71 SHA RQ MA SH’ A LI Сўз маъно англатишга хизмат қилади. Бир сўз асл маъносидан ташқари турли маъноларни англатиши мумкин. Бу маъноларнинг биринчиси асл луғавий маъно бўлса, қолганлари кўчма ёки қўшимча маънолардир. Бу ҳолат барча тилларда учрайди. Сўзнинг кўчма маъноси нутқнинг жозибадорлигини, таъсирчанлигини ошириш, воқеа- ҳодисалар моҳиятини ёритиш, унга бадиий уйғунлик бағишлаш учун хизмат қилади ва кўпроқ адабий матнлар, бадиий асарларда реаллашади. Баъзида сўз маъноларида шундай ҳодисалар ҳам бўлади, сўзларнинг асл маънолари кейин пайдо бўлган маънолари ортида қолиб ёки сўзнинг асл маъноси заифлашиб, кўчган маънолар олдинги планга ўтиб олади.1 Сўз ва унинг маънолари ҳақида академик В.В. Виноградовнинг қуйидаги мулоҳазани билдирган: “Ҳар қандай тил ҳам ҳар бир конкрет идеяни мустақил сўз билан ёки ўзак орқали ифода этиб беришга ожизлик қилади. Тажрибанинг конкретлиги чексиздир, энг бой тилнинг ҳам ресурслари чегаралангандир. Тил айрим конкрет ёки ярим конкрет тушунчаларда функционал боғланиш воситаси сифатида фойдаланиб сон-саноқсиз маъноларни у ёки бу тушунча тармоқлари бўйича таратиб юборар экан”2. Предметнинг белги-хусусиятини билдирувчи лексемалар нутқда, айниқса, бадиий матнда кенг қўлланади ва халқнинг бой меросини, ижтимоий-маиший ҳаёти тўғрисидаги маълу- мотларни авлодларга етказиб беришга хизмат қилади. Ранглар оламнинг бадиий манзарасини яратишда фаол иштирок этади.3 Ранглар табиат ва инсон ҳаёти учун қанчалик муҳим эканлиги Қуръони каримда ҳам алоҳида таъкидлангани диққатга сазовордир. “Фотир” сураси 27-28 оятларида шундай дейи- лади: “Aллоҳнинг осмондан сув туширганини кўрмадингми? Бас, у ила турли ранглардаги меваларни ва тоғлардан ҳам йўл-йўл, оқ ҳамда қизилнинг турли рангларини ва қоп- қораларини чиқардик. Шунингдек, одамлардан, ҳайвонлардан ва чорвалардан ҳам турли ранглардагиларини чиқардик. Aллоҳдан бандалари ичида фақат олимларигина қўрқарлар, албатта Aллоҳ азиз ва ўта мағфиратли зотдир.”4 Пашту тилидаги ранг билдирувчи сифатлар ҳам семантик сермаънолик хусусиятига эга. Масалан, نیپس (оқ) сўзи турли сўз бирикмалари, турғун бирикмалар компонентлари бўлиб, бошқа сифатлар сингари от, сифат, феъл функциясида келиб жуда кўп кўчган ва мажозий маънолар ҳам касб этади. نیپس сўзининг семантик, лингвокултурологик имкониятлари кўпроқ бадиий матнда намоён бўлади. نیپس сўзи пашту тилида қуйидаги маъноларда ишлатилади: - نیپس сўзи аслида ранг билдириб, бунда пахта, сут, қор туслари ифодаланади: 5؟يو نیپس ګنر وکتولا د ېلو ېچ ید یړک رکف ەلک وم هړا ېد ەپ اي ئږېھوپ ايآ (Биласизми? Ёки ҳеч ўйлаб кўрганмисиз? Нима учун самолётнинг ранги оқ бўлади). - Тоза, қораланмаган: ذغاک نیپس - оқ қоғоз, ەمروف ەنیپس - оқ бланка. .ئکیلو ەتلد تمیق ينیمخت یوغھ د ини бу ерга ёзинг. осҳ(Уларнинг тахминий ба 6. ئړک ېرپ ەناخ ېي هرس ەل وا ئلخاو ەمروف ەنیپس ەلب افطل Илтимос бошқа тоза бланка олинг, уни тўлдириб беринг.) 1 Sodiqova M. Hozirgi o‘zbek tilida sifat. -Toshkent: Fan, 1974. -58b. (Sadykova M. Adjective in modern Uzbek language. -Tashkent: Fan, 1974) 2 Виноградов В.В. Руский язик. -M., 1947. –С. 15. (Vinogradov V.V. Russian language. -M., 1947) 3 Kadirova B.R. Belgi bildiruvchi leksemalarning lingvokulturologik xususiyatla