Классификация выражений компонентов руки (el) и их семантические особенности

Аннотация

Phrases are the most important and unique units of any language and are expressive means used to understand world culture and human characteristics. The purpose of this study is to classify phrases with an el (hand) component and to identify their semantic features. Keywords and expressions: hand component, component, phrase, classification of phrases. Иборалар ҳар бир тилнинг муҳим ва ўзига хос бирликларидан бири экан, улар воситасида ўша халқ маданияти, ўзига хос хусусиятлари билан яқиндан танишиш мумкин. Иборалар таркибини таҳлил қилиш замонавий тилшуносликнинг муҳим тадқиқот объектларидан бири ҳисобланади. Шу билан бирга уларда иштирок этган лексемаларнинг семантик таҳлили ҳам илмий ишларда алоҳида ўрин тутади. Турк иборалар таркибида el (қўл) компонентларининг семантик майдонини тадқиқ қилиш орқали, иборалар таркибидаги лексемалар қаторини аниқлаш ва уларнинг маъновий ўзига хосликларини таҳлил қилиш мумкиндир. Мазкур тадқиқотнинг объекти замонавий турк тилидаги el (қўл) компонентлари қатнашган иборалар бўлиб, ушбу турдаги мисоллар кетма-кет танлаш усули орқали Ў.A.Aксойнинг “Atasözleri ve deyimler” (2.Deyimler sözlüğü, Istanbul, 2016) луғатидан олинди 1. 1 Aksoy Ö.A. Atasözleri ve Deyimler sözlüğü. – İstanbul: İnkilap kitabevi, 2016. –1205s. 56 SHA RQ MA SH’ A LI Турк тилида “el” (“қўл”) компонентли иборалар қўлнинг қуйидаги қисмларини англатув- чи сўзлар ёрдамида шаклланади: kol – қўл, el– кафт, dirsek – тирсак, bilek – билак, avuç – ҳовуч, parmak – бармоқ, pençe – панжа. Шунга кўра, турк тилидаги “қўл” компонентли ибораларни қуйидаги гуруҳларга ажратиш мумкин: 1. Kol–қўл компонентли иборалар. 2. El – кафт компонентли иборалар. 3. Dirsek – тирсак компонентли иборалар. 4. Bilek– билак компонентли иборалар. 5. Avuç – ҳовуч компонентли иборалар. 6. Parmak –бармоқ компонентли иборалар. 7. Tırnak – тирноқ компонентли иборалар. Kol – қўл компонентли иборалар. Турк тилининг иборалари луғатидан тўплаган мате- риаллар таҳлилидан маълум бўлдики, kol компонентли иборалар миқдорига кўра иккинчи ўринда туради. Kol – қўл компонентли иборалар 28 тадир. Бунинг сабаби шундаки, кўп вазиятда “қўл” маъносида “кафт” маъносини берувчи el компоненти қўлланилган. Шунинг учун ҳам “қўл” компонентли иборалар орасида миқдор жиҳатдан энг катта гуруҳни el компонентли иборалар ташкил этади. Масалан: “Kara yağız oğlan yalandan gözlerinin yaşını pembe mintanının kollarına siliyordu.” - Қорамағиз ўғлон ёлғондан кўзларининг ёшини пушти минтанининг енгларига артарди1. “Қўл” компонентли ибораларнинг энг катта гуруҳларидан бирини el компоненти билан шакллантирилган иборалар ташкил этади. Бундай ибораларнинг жами миқдори 122 тадир. Турк тилида мазкур иборалар бир қанча маъноларни ифодалайди. “Kol” –“қўл ” сўзи “insan vücudunda omuz başından parmak uçlarına kadar uzanan bölüm” – “инсон вужудида елкадан бошлаб бармоқ учларигача бўлган бўлим” маъносини англатади. Бундан ташқари, бу сўз “koyun, dana, kuzu vb.nde ön ayağın üst bölümü” – “қўй, бузоқ, қўзичоқ ва шунга ўхшашларнинг олд оёғининг устки қисми” маъносига эга. Шу билан бирга, ўрганилаётган компонент “giysinin kolu saran bölümü” – “кийимнинг қўлни ўраб турган қисми” деган маънони англатади. Шунингдек, kol–қўл компонентли иборалар тадқиқи қуйидаги кўринишда бўлиши мумкин: “(Birine) kol kanat olmak (germek)” – “бировга қўл– қанот бўлмоқ” ибораси “yardım etmek, korumak, himaye etmek” – “ёрдам қилмоқ, ҳимоя қилмоқ” маъноларини билдиради. Масалан: “Sade çocuğuna değil, eşine de kol kanat gerer, ona da analık eder.” – Фақат боласига эмас, эрига ҳам қўл–қанот бўлар, ҳам оналик қилар. Бу ибора ижобий маънони англатади. “(Birine) kollarını açmak” – “(бировга) қўлларини очмоқ”. Бу ибора қатор маъноларни англатади: 1) иборанинг биринчи маъноси “içtenlikle karşılamak veya kucaklamaya hazırlanmak, sevgisini ve dostluğunu göstermek” – “самимийлик билан қаршиламоқ ёки қучоқ- ламоқ учун ҳозирланмоқ, севгисини ва дўстлигини кўрсатмоқ”дир. Масалан: “O gün … bütün bir yıl dargın durduklarına kollarını açarlardı.” – Ўша куни... бутун бир йил ғамгин турганларга қучоқларини очардилар. 2) Ўрганилаётган иборанинг иккинчи маъноси “korumak, yardım etmek” – “ҳимоя қилмоқ, ёрдам бермоқ”дир. “Kol gezmek” – “қўл кезмоқ” иборасининг уч маъноси борлиги эътироф этилган:1) бу иборанинг бош маъноси “güvenlik amacıyla dolaşmak” – “хавфсизлик мақсади билан айлан- 1 Тадқиқот жараёнида мисоллар сўзма–сўз таржима қилинди. 57 SHA RQ MA SH’ A LI моқ”дир: “Bunlar şehir subaşısının adamları, dizdarlardı. Kol geziyorlardı.” – Булар шаҳар офицерларининг одамлари эди. Хавфсизлик мақсадида айланиб юришарди. 2) иборанинг иккинчи маъноси “dolaşmak” –“айланмоқ” деб таърифланади: “İnsanı üşütmeyen, ılık gezginci bir yağmur bulutu ağır ağır kol geziyordu.” – Инсонни совуқ қотирмаган, илиқ бир сайёр ёмғир булути оҳиста айланаётганди. 3) “kol gezmek” – “қўл кезмоқ” ибораси кўчма маънода “kötü durum ve davranışlar çokça olmak” –“ ёмон ҳолатлар ва ҳаракатларнинг кўп бўлиши” деган мазмунни ифода этади: “Bazı ülkelerde sansürün kol gezdiği görü