Последователь Навои в уйгурской литературе Абдурахим Низари и использование художественных приемов в его произведении «зад-ул-нажот»

Аннотация

This article is about Abdurahim Nizari, the freedom fighter of the Uyghur nation, who has long lived as a brotherly people to the Uzbek nation, and his creative path. The article provides information about the Uyghur people, Uyghur literature, as well as the life and career of Abdurahim Nizari, how and why he chose this direction. Great poets and writers such as Alisher Navoi, Abdurahman Jami, Umar Khayyam, who influenced the work of Abdurahim Nizari, are also mentioned. The article provides an analysis of the art genres used in Abdurahim Nizari's Zad-ul Najot. Keywords and expressions: Uzbek, Uyghur, Alisher Navoi, Abdurahim Nizari, “Love epics”, ghazal, analogy, talmeh, tashbeh, tazod, exaggeration, definition, Abdurahmon Jami, XVIII -XIX centuries, Kashgar. Ҳар бир халқ тарихининг тийран илдизлари улуснинг келиб чиқиши ҳақида сўзлайди. Халқнинг дунёқараши, этнографияси у яратган моддий ва маънавий бойликлар унинг ёзма меросида акс этган бўлади. Шу нуқтаи назардан қараганда уйғур халқи дунё тарихида ўзига хос ўринни эгаллаган, юксак маданият соҳиби бўлган, катта адабий анъаналарга эга қадимий халқлардан биридир1. 1 Абдуреҳим Низарий. Дастанлар ве мухеммеслер. Алмута – 1972. 3-б. 3 SHA RQ MA SH’ A LI Уйғур халқининг кўзга кўринган қатор ижодкорлари инсон қадр-қимматини юқори ўринга кўтариб, юксак ахлоқий фазилатларни, инсонпарварликни куйлаганлар. Улар, асосан, ушбу йўлда ҳазрат Aлишер Навоий ижод йўлини ўзларига намуна деб билганлар ҳамда ўз навбатида унинг адабий ва бадиий анъаналарини давом эттирганлар. Ушбу фикр исботини Aлишер Навоийнинг нафис шеърлари ва муҳташам ижодига муҳаббат ва ҳайрат билан ёндашган уйғур классикларининг шеърий меросида кузатиш мумкин. Aлишер Навоий босиб ўтган йўлни, унинг ижодини уйғур адабиёти тарихида ўзига андоза қилиб олмаган шоир ёки ёзувчини адабиёт гулшанида учратиш қийин1. Бунинг сабаби сифатида Aлишер Навоийнинг бебаҳо асарлари Шарқий Туркистон заминида кенг тарқал- ганлигини келтириш мумкин. Бунинг исботини шарқшунос олимларнинг Шарқий Туркис- тоннинг уйғур халқи маданиятида буюк шоир асарларининг ўрни тўғрисида айтган мулоҳа- заларида ҳам кўриш мумкин. Таниқли туркшунос С.Е. Малов ХХ асрнинг бошларида Шарқий Туркистонга икки марта ташрифи чоғида қуйидаги хулосага келган: «Ғарбдан шарққа йўналтирилган маданиятнинг бу умумий ҳаракатида Aлишер Навоий бошқаларга нафақат намуна сифатида олинган, балки тил ва адабиёт тараққиёти ривожланишида ва камол топишида йиллар ўтсада хизмат қилган. Навоий ўзининг ёрқин асарлари билан ғарбда туркий тил ва адабиётнинг эрта тарқалишига жуда катта ҳисса қўшди. У ниҳоятда севиб ўқиладиган асарлар муаллифи эканлигини неча асрлардан бери бизга етиб келган унинг бебаҳо мероси ва кўплаб қўлёзмалари тасдиқлайди. Ҳатто Хитой Туркистонида (Шарқий Туркистон) – Лобнорнинг чекка бурчакларида ҳам Навоий шеърлари бугунгача ўқилади, куйланади ва муҳокама қилинади. Унинг шеърлари алоҳида эртак ва ҳикоялар шаклида халққа етказилган. Ушбу маълумотларнинг ҳаммасини тўғридан-тўғри ўзим эшитганман» 2. ХVIII асрнинг охири ва ХIХ асрнинг биринчи ярмида Шарқий Туркистонда феодал тузуми ҳукмрон бўлиб, мамлакат иқтисодий қолоқликда, халқ оммаси хурофот, феодаллар, босқинчилар зулми остида оғир ҳаёт кечирган. Мана шу шароитда улуснинг ёвқур шоирлари халқнинг овози сифатида майдонга чиққан эди. Ана шундай ижодкорлар қаторида уйғур халқи мустақиллиги йўлида кураш жараёнида чиниққан, юксак инсонпарварлик, ватанпар- варлик, озодлик руҳида тарбияланиб ўсган Aбдураҳим Низорий, Турди Ғарибий, Норузохун Зиёий номларини қайд этиш ўринли бўлади. Aна шу сўз усталари орасида Aбдураҳим Низорийнинг айрича ўрни бор. ХVIII асрнинг охири ХIХ асрнинг биринчи ярмида яшаб ўтгани тахмин қилинадиган Aбдураҳим Низорий- нинг туғилган санаси ҳақида турли хил қарашлар мавжуд. Чунончи, Низорий ўзининг1843 йилда ёзган “Зад- ул-нажот” асарида 67 ёшга етканлигини келтириб ўтади. Aгар шу маълу- мотга асосланадиган бўлсак, шоир 1776 йилда таваллуд топган дейишга асос бўлади. Шоир ҳунарманд оиласида туғилган. Aбдураҳим мадраса таълимини олди. Ўз даври анъаналарига мувофиқ Aлишер Навоий, Фирдавсий, Aбдураҳмон Жомий, Умар Хайём ижодини ўрганди3. Aбдураҳим Низорий мадраса таҳсили кезларидаёқ шеър ёзишни бошлайди. Шу билан бирган у хаттотлик санъатини ҳам мукаммал эгаллайди. Мадрасани тамомлаганидан сўнг шоир асосан хаттотлик касби билан машғул бўлади. Низорий умрининг кўп қисмини 1 Д.M. Райханов. Интерпретация произведений Алишера Навои уйгурскими классиками XVIII-XIX вв.Известия Национальной Академии наук Республики Казахстан, 2014-г., ст.88-93 2 Малов С.Е. Мир Алишер Навои в истории тюркских литератур и языков Средней и Центральной Азии. АНСССР. 1947. С 480. 3 https://ru.wikipedia.org/wiki/: Национальная энциклопедия. Казахстан. Алматы. (1998—2007) 4 SHA RQ MA SH’ A LI кишиларнинг эҳтиёжига зарур бўлган хат, ариза, иш қоғозларини ёзиб бериш, шу билан бирга, илмий, адабий ва тарихий асарлардан нусха кўчириб одамларнинг буюртмаларини бажариш билан ўтказган. Низорийнинг юксак иқтидори ва ўзи устида