Гендерный аспект в переводе

Аннотация

At present, as in all branches of science, translation is developing at a rapid pace, in sync with the achievements of world translation science. Of course, the main basis for this is the radical reforms being carried out in our country. Today, in Uzbek literature, as in all types and genres, there is an increase in the practice of literary translation. A lot of work is being done to translate samples of world literature directly into the Uzbek language and translate the masterpieces of Uzbek literature into foreign languages. When 140 SHA RQ MA SH’ A LI translating a text, it is important to preserve national identity and correctly and clearly express it in the translated language. It is no secret that the fulfillment of the honorable task of translating samples of Uzbek literature into foreign languages and the best works of world literature into our native language depends on the talent and enthusiasm of the current young generation. Therefore, young people need to pay more attention to their native language and study it in depth. In some languages, words are grammatically divided into gender categories: maxuline (masculine) and feminine (feminine) or neutral (neutral). Although the Uzbek language does not have such categories as maksulin (masculine), feminine (feminine), or neutral (neutral), gender categories are defined according to the meaning of words. For example, dugona describes the friendship of two women and is only feminine. Words like oshna, ortoq belong to the maxulin category. Given these features, it is important to correctly translate into another language or from a second language into Uzbek. Gender studies are not only about gender biology studies, but also the ability to choose words and sentences and use them where necessary in the translation process. Keywords and expressions: translation, gender, gender category, feminine gender, maksulin Кириш. Заманавий таржима муаммолари бир қатор тадқиқотчилар томонидан ўрганилган, лекин таржимада гендер аспекти муаммоси тилшунослик тадқиқида ҳали яхши ўрганил- маганлиги кўринмоқда. Айниқса бадиий адабиётлар таржимасида гендер хусусиятларини эътиборга олиш ва шунга асосланиб таржима қилиш сустлигини кўрсатмоқда. Шу боисдан бадиий матннинг хусусиятини очиб берувчи, уни таржима қилинаётган тилда ҳам асл матндаги мазмун ва моҳиятини сақлаган ҳолда етказилишида таржима муаммоларига аҳамият қаратиш муҳим ҳисобланади. "Гендер" тушунчаси бошқа ижтимоий фанларга нисбатан тилшуносликда жуда кеч, яъни ХХ асрнинг иккинчи ярмида пайдо бўлди. Гендертилшунослик соҳасида илк тадқиқотни америкалик профессор Робин Лаккоф олиб борди. У ўзининг “ Тил ва аёлнинг ўрни” («Лангуаге анд Wоманъс Плаcе», 1975) китобида аёл ва эркакларнинг мулоқот услубларини, нутқ фарқларини тадқиқ этади. Р. Лакофф, назариясига кўра. Аёлнинг оғзаки нутқи эркак билан солиштирганда фарқ қилади. Аёл нуқтида ноаниқликнинг мавжудлиги, суҳбатдошига нисбатан тажовузкорликдан кўра инсо- нийлик жиҳатининг кўплиги кўринади. Аёл эркаклардан фақрли равишда суҳбатдошнинг фикрини тинглайди, суҳбат пайтида ҳукмронлик қилишга интилмайди. Бу ҳолатнинг акси эса эркаклар нутқида кўпроқ намоён бўлади. Бадиий образнинг тасвирланиши турличадир. Гендер аспекти эса аҳамиятли ўринга эгадир. У ёки бу лексиканинг образлар томонидан ишлатилиши ўқувчи онгида гендер хусусиятларини пайдо қилади. Бадиий таржима хусусияти шундай иборатки, бадиий матннинг тил бирликлари бир неча маъноларни билдириб келади ва бу ўз навбатида гендер аспектини етказишда қийинчиликларга олиб келади. Шу боис гендер хусусиятларини аниқлаш ва уни таржимада бераолиш бадиий матн стилистикасини асл ҳолида беришда катта рол ўйнайди. Мақсадни амалга ошириш учун таржима трансформатсияларидан фойдаланмаслик мумкин эмас. Чунки у таржимонга асл матн мазмуни ва моҳиятини тўлиқ етказиб беришда қўл келади. Маълумки туркий тилларда, жумладан ўзбек тилида грамматик жиҳатдан жинс катего- рияси мавжуд эмас. Аммо академик А,Н.Кононовнинг этироф этишича, ХIХ асрда биологик жинсни ажратишда махсус лексик ва грамматик воситалар мавжуд бўлиб, бу араб тилидаги фемин (аёл) ифодаловчи “ – а” нинг кенг равишда қўлланганлигини тарифлайди. Акад. А.Н.Кононов ХIХ аср манбалари тилида ҳозирги ўзбек тилидан фарқли равишда жинс категориясини шахс отлари билан бирга нарсалар номини билдирувчи айрим отларга ҳам қўшилган, деган фикрни ҳам билдиради. Шу жиҳатдан қуйдагиларни айтиш мумкиндир: = 141 SHA RQ MA SH’ A LI айрим отлар ўзига боғланган аниқловчи билан жинс ва сонда мослашади. Шуларни ҳисобга олиб, ХIХ аср ўзбек тилида қисман бўлса-да грамматик жинс категиряси мавжуд бўлган: = максулин (эркак) : мазкур элчи, мазкур қарған. = фемин (аёл): Санам мазкура, мазкура қизлар, мазкура, қала. Ҳозирги замон ўзбек тилида шоир-шоира, муаллим-муаллима, адиб- адиба каби айрим жинсни фарқловчи ҳолатлар учраб, улар фақат шахс отларигагина қўшилиб, кишиларнинг биологик жинси фарқланади. Шундан келиб чиқиб жинс катигориясини икки нуқтаи назардан баҳолаш мумкин: биологик жинс ва грамматик жин