«Странные истории Ляо Цзая» Пусунлинга и их изучение в мировой литературе

Аннотация

This article is devoted to translations and research into world languages of Liao Jai's works of miracles. They were written by the great Chinese storyteller Pu Songling, who wrote under the pseudonym Liao Jai, who laid the foundation for the development of the magic novella and the creator of a unique school of folklore writing. It examines some issues, in particular the translations of short stories and their publications. Three centuries ago, he created Liao Jai's "Stories of Miracles". According to some reports, Pu Songling wrote about 500 short stories. However, some of his stories have not reached us. Throughout his life, the writer collected stories about extraordinary events and magical things, as well as folk anecdotes. No Chinese writer would know so many different forms of stories other than Pu Songling. In Chinese literature, the term story refers to the processing of folk tales and legends, sometimes parables or anecdotes, and in some cases - ancient stories or short stories. As a result of research and observation during this writing, it became known that from the 18th century to the present, Liao Jai's Strange Miracle Stories has been translated into more than twenty languages. The translations were into English, French, German, Italian, Spanish, Danish, Czech, Greek, Polish, Hungarian, Russian, Irish, Latvian, Uzbek, Tajik, Kyrgyz, Russian, Ukrainian, Japanese, Korean, Vietnamese, Mongolian and other languages. In the course of this study, it was found that among the Chinese classical literature, there are very few works translated into such a number of languages. No historical work can detail the landscape of the past in as much detail as fiction. In this sense, Pu Songling's work is a reflection of the life of the Chinese people, an integral part of cultural heritage, a source of information that allows one to reflect on the life and uniqueness of different strata of Chinese society. Keywords and expressions: Pu Songling, short story, wenyan, miracles, classical literature, Liao Jai, ghosts, translation, religions, ideology, feudal ideas. Пу Сунглингнинг “Ляо Жайнинг ғаройиботлар ҳақидаги ҳикоялари” (聊斋志异 “Liáozhāi zhì yì”) асари қадимги венян1 тилида ёзилган бўлиб, унда турли хил мавзуларга хос бўлган ва кичик эпик жанрлардан бири бўлмиш новелла жанрида ёзилган 491 та катта ва кичик ҳажмдаги новеллалар жамланган. Бу асар гарчи қийин ҳисобланган венян тилида ёзилган бўлсада, лекин бу омил асарнинг бутун дунёга кенг тарқалишига тўсқинлик қила олмади. Асарда жам бўлган ҳикоялардаги аъло даража тасвирланган образлар, қизиқарли сюжетлари 1 Венян (хитойча 文言, wényán) - Хитойда асосан XX аср бошларига қадар адабий асарларда, илмий нашрларда, расмий ҳужжатларда ва ишбилармонлик ёзишмаларида қўлланиладиган классик ёзма тил бўлган. 76 SHA RQ MA SH’ A LI ва ўзига хос композицион қуруми сабабли мазкур асар нафақат Хитойда, балки дунё бўйлаб машҳур бўлди. Хитойнинг Чинг1 сулоласи даврида ёзилган ушбу асар, бутун дунё халқ- ларининг севикли асарларидан бирига айланиб улгурди. Асарга кирган новелллалар орқали Пу Сунглинг ўша даврдаги феодал бошқарувдаги разилликларни фош қилади, императорлик бошқарув тизимини бузилишини танқид қилади, айрим феодал ахлоқ ва таълим нормаларига қарши туради. Асарни чуқур мафкуравий характерга эга асар, дея баҳоласак бўлади. Муаллиф севги мавзусини ҳам четлаб ўтмаган албатта. Севги-муҳаббатга доир новеллалар китобда энг кўп учрайди ва улар антифеодал ахлоқ руҳини намойиш этади. Ушбу новеллаларнинг баъзилари муаллиф тушунчасидаги идеал севгини гуллар, иблис ва ажиналар, ҳамда инсон ўртасидаги муҳаббат орқали ифода этади. “Ляо Жайнинг ғаройиботлар ҳақидаги ҳикоялари” Шарқ мамлакатларига XVIII асрнинг иккинчи ярмидан ёйила бошлаган бўлса, ғарбга XIX асрнинг ўрталаридагина етиб борди. “Ляо Жайнинг ғаройиботлар ҳақидаги ҳикоялари” биринчи бўлиб Япония ҳудудларига бориб тарқалди. Ляо Жай ҳикоялари 1784-йилларда Япония ҳудудларига кириб боради ва ўша пайтнинг ўзидаёқ Япония адабиётига таъсир қилишни бошлайди. Мингжи даврларига келганда эса, “Ляо Жай” асарлари таржима қилинади ва халққа ёйилди. XVIII асрдан то шу кунга қадар, “Ляо Жайнинг ғаройиботлар ҳақидаги ҳикоялари” 20дан ортиқ тилларга таржима қилинган. Aсар инглиз, француз, немис, италян, испан, дания, чех, рум, поляк, венгрия, рус, ирланд, латвия, ўзбек, тожик, қирғиз, рус, украин, япон, корейс, вьетнам, мўғул ва ҳоказо тилларга ўгирилган. Хитой классик адабиёти орасида бунчалик кўп тилларга таржима қилинган асарлар жуда кам бўлса керак. “Ляо Жайнинг ғаройиботлар ҳақидаги ҳикоялари” асарини ғарб дунёсига машҳур хитойшунослар таржима қилишди. Aввалига улар таржима қилган ҳикояларини турли хил газеталарда нашрдан чиқаришди. Aмерика дипломати, таниқли хитойшунос Самуэль Вэльс Вильямс2 биринчилардан бўлиб “Ляо Жайнинг ғаройиботлар ҳақидаги ҳикоялари”ни инглиз тилига таржима қилди. У “Нок экмоқ” (种梨) ҳамда “Ўрдакни сўкмоқ” (骂鸭) новел- лаларининг инглиз тилидаги таржимасини 1848 йилда “Хитой ҳақида умумий фикрлар”3 асарида босиб